Cẩm Nang Thuốc Prednisolone
Trang chủ › Tác Dụng Phụ

Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ

Ban biên tập Cẩm Nang Thuốc Prednisolone · · Cập nhật

Có, Prednisolone có thể làm thay đổi tâm trạng và giấc ngủ. Phổ biến nhất là khó ngủ, cảm giác bồn chồn, tỉnh táo bất thường hoặc dễ cáu; ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng hơn là trầm cảm, hưng cảm hay loạn thần. Phần lớn các thay đổi này liên quan đến liều và thời điểm uống, thường giảm dần khi liều được hạ, nhưng một số dấu hiệu cần được báo bác sĩ ngay trong ngày.

Bài viết này giúp bạn và người nhà hiểu vì sao thuốc ảnh hưởng đến não, nhận ra mức độ nào là "chấp nhận được" và mức độ nào là nguy hiểm, đồng thời gợi ý vài cách thực tế để ngủ dễ hơn trong thời gian điều trị.

Vì sao một thuốc kháng viêm lại tác động lên cảm xúc

Prednisolone là một glucocorticoid tổng hợp, mô phỏng cortisol mà tuyến thượng thận tự tiết ra. Cortisol tự nhiên không chỉ điều hòa viêm và đường huyết mà còn tham gia vào nhịp thức ngủ: nồng độ thường cao vào buổi sáng để giúp ta tỉnh táo và thấp dần về đêm. Khi uống Prednisolone, cơ thể nhận một lượng hormone tương tự nhưng lớn hơn nhiều so với bình thường, và não bộ có rất nhiều thụ thể với nhóm hormone này, đặc biệt ở các vùng liên quan đến trí nhớ, cảm xúc và phản ứng căng thẳng.

Kết quả là hệ thần kinh bị "kích hoạt" theo nhiều kiểu khác nhau tùy người. Có người thấy tràn năng lượng, nói nhiều, làm việc không biết mệt. Có người lại lo âu, dễ nổi nóng, khóc vô cớ. Nếu uống thuốc vào buổi chiều hoặc tối, tín hiệu "tỉnh táo" đến đúng lúc cơ thể cần nghỉ, khiến việc ngủ trở nên khó khăn.

Các biểu hiện thường gặp, từ nhẹ đến nặng

Có thể chia các thay đổi tâm thần do corticoid thành nhiều mức. Hiểu rõ từng mức giúp bạn không quá hoảng hốt với những biểu hiện nhẹ, nhưng cũng không xem nhẹ những dấu hiệu cảnh báo.

Mất ngủ và giấc ngủ chập chờn

Đây là phàn nàn hay gặp nhất. Người bệnh khó vào giấc, tỉnh dậy nhiều lần trong đêm, hoặc ngủ đủ giờ mà vẫn thấy không sâu. Một số người mơ nhiều, mơ rõ nét. Mất ngủ thường rõ hơn trong những ngày đầu dùng liều cao.

Hưng phấn, bồn chồn, tăng năng lượng

Không ít người mô tả cảm giác "khỏe bất thường", lạc quan quá mức, muốn làm nhiều việc cùng lúc, ăn ngon hơn hẳn. Mức nhẹ của trạng thái này thường không nguy hiểm, nhưng nếu kèm theo nói liên tục, ý tưởng nhảy cóc, tiêu tiền hoặc ra quyết định bốc đồng thì đó là dấu hiệu tiến tới hưng cảm.

Cáu gắt, lo âu, cảm xúc thất thường

Người nhà thường là người nhận ra trước: bệnh nhân dễ nổi nóng vì chuyện nhỏ, thiếu kiên nhẫn, lo lắng không rõ lý do hoặc cảm xúc lên xuống trong ngày. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài càng làm biểu hiện này nặng hơn.

Trầm cảm

Trầm cảm có thể xuất hiện trong lúc đang dùng thuốc dài ngày hoặc trong giai đoạn giảm liều, ngưng thuốc. Biểu hiện gồm buồn bã kéo dài, mất hứng thú, mệt mỏi, cảm thấy vô dụng, khó tập trung, và trong trường hợp nặng có ý nghĩ muốn chết.

Loạn thần do steroid

Đây là mức nặng nhất, tuy hiếm. Người bệnh có thể nghe thấy hoặc nhìn thấy những thứ không có thật, tin chắc vào những điều vô lý (bị theo dõi, bị hại), lú lẫn, mất định hướng thời gian và nơi chốn, hành vi kỳ quặc. Loạn thần thường xuất hiện trong vài ngày đến vài tuần đầu sau khi bắt đầu hoặc tăng liều, và là tình huống cần đánh giá y tế khẩn.

Ai dễ bị ảnh hưởng hơn

Không phải ai dùng Prednisolone cũng gặp vấn đề về tâm trạng. Nguy cơ cao hơn ở những trường hợp sau:

  • Dùng liều cao: nguy cơ tác dụng phụ tâm thần tăng rõ khi liều càng cao, đặc biệt trong các đợt điều trị tấn công.
  • Mới bắt đầu hoặc vừa tăng liều: những tuần đầu là giai đoạn dễ xuất hiện thay đổi nhất.
  • Có tiền sử bệnh tâm thần: trầm cảm, rối loạn lưỡng cực, rối loạn lo âu, hoặc từng có phản ứng tâm thần với corticoid trước đây.
  • Người cao tuổi: dễ bị lú lẫn, sảng, rối loạn trí nhớ hơn người trẻ.
  • Một số bệnh nền: lupus ban đỏ hệ thống có thể tự gây biểu hiện thần kinh, khiến việc phân biệt nguyên nhân phức tạp hơn.
  • Dùng kèm thuốc hoặc chất khác: rượu, thuốc ngủ, một số thuốc tác động lên thần kinh trung ương có thể làm mọi thứ khó lường hơn.

Nếu bạn thuộc một trong các nhóm trên, hãy nói rõ với bác sĩ trước khi bắt đầu điều trị để được theo dõi sát hơn.

Thay đổi tâm trạng do thuốc hay do bệnh?

Bản thân việc mắc một bệnh mạn tính, đau kéo dài, phải nhập viện hay lo lắng về chi phí điều trị cũng có thể khiến người bệnh buồn bã hoặc khó ngủ. Một số manh mối gợi ý nguyên nhân là thuốc:

  • Thay đổi xuất hiện sau khi bắt đầu hoặc tăng liều, theo trình tự thời gian khá rõ.
  • Biểu hiện nặng hơn trong những giờ sau khi uống thuốc.
  • Tình trạng cải thiện khi liều được giảm theo chỉ định.

Dù vậy, việc phân định chính xác thuộc về bác sĩ. Người bệnh không nên tự kết luận rồi bỏ thuốc, vì ngừng corticoid đột ngột sau thời gian dài có thể gây suy tuyến thượng thận cấp. Bạn có thể đọc thêm lý do trong bài vì sao không được tự ý dừng thuốc đột ngột.

Mẹo giúp ngủ ngon hơn khi đang dùng Prednisolone

Những biện pháp dưới đây không thay thế được việc trao đổi với bác sĩ, nhưng thường giúp giảm đáng kể tình trạng khó ngủ mức nhẹ:

  1. Hỏi bác sĩ về giờ uống: với nhiều phác đồ dùng một lần mỗi ngày, uống vào buổi sáng giúp thuốc trùng với nhịp cortisol tự nhiên và ít ảnh hưởng giấc ngủ ban đêm. Nếu đơn của bạn chia nhiều lần, hãy hỏi xem có thể điều chỉnh không. Tham khảo thêm bài uống Prednisolone lúc nào tốt nhất.
  2. Giữ giờ đi ngủ và thức dậy cố định: kể cả cuối tuần, để đồng hồ sinh học có điểm tựa.
  3. Hạn chế cà phê, trà đặc, nước tăng lực từ đầu giờ chiều trở đi, vì chúng cộng thêm tác dụng kích thích.
  4. Tránh rượu bia: rượu có thể giúp buồn ngủ lúc đầu nhưng làm giấc ngủ vụn hơn và còn tăng nguy cơ kích ứng dạ dày khi dùng chung với corticoid.
  5. Vận động nhẹ ban ngày: đi bộ, giãn cơ giúp tiêu hao năng lượng dư, nhưng tránh tập nặng sát giờ ngủ.
  6. Giảm ánh sáng màn hình khoảng một giờ trước khi ngủ; phòng ngủ tối, mát, yên tĩnh.
  7. Không nằm trằn trọc quá lâu: nếu không ngủ được sau một khoảng thời gian, hãy dậy làm việc nhẹ nhàng dưới ánh đèn mờ rồi quay lại giường khi buồn ngủ.
  8. Ghi nhật ký giấc ngủ và cảm xúc: ghi giờ uống thuốc, giờ ngủ, tâm trạng trong ngày. Đây là thông tin rất hữu ích cho bác sĩ.

Không tự mua thuốc ngủ hay thuốc an thần để dùng kèm. Một số thuốc an thần có thể gây lú lẫn ở người lớn tuổi hoặc tương tác với thuốc khác bạn đang dùng. Nếu mất ngủ ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, bác sĩ có thể cân nhắc giải pháp phù hợp.

Vai trò của người nhà

Người bệnh đang có thay đổi cảm xúc thường khó tự nhận ra mình khác thường, nhất là khi đang hưng phấn. Người thân nên:

  • Biết trước rằng thuốc có thể gây thay đổi tâm trạng, để không quy kết đó là "tính khí xấu".
  • Để ý những thay đổi đột ngột về lời nói, hành vi, giấc ngủ, chi tiêu.
  • Giúp ghi lại diễn biến và đi cùng trong lần tái khám.
  • Cất giữ thuốc cẩn thận nếu người bệnh có biểu hiện buồn bã nặng hoặc nói đến chuyện không muốn sống.

Khi nào cần báo bác sĩ khẩn cấp

Hãy liên hệ bác sĩ điều trị trong ngày, hoặc đến cơ sở cấp cứu, nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

  • Có ý nghĩ tự làm hại bản thân, muốn chết, hoặc có hành vi nguy hiểm cho người khác.
  • Nghe, nhìn thấy những điều không có thật; tin vào những điều vô lý.
  • Lú lẫn, không nhận ra người quen, không biết mình đang ở đâu.
  • Hưng phấn quá mức kèm gần như không ngủ nhiều đêm liền, nói liên tục, hành vi bốc đồng.
  • Trầm cảm nặng khiến không thể ăn uống, sinh hoạt.

Với những thay đổi nhẹ hơn như khó ngủ, hơi cáu gắt, bạn vẫn nên kể lại ở lần tái khám gần nhất hoặc gọi điện hỏi bác sĩ, dược sĩ. Danh sách đầy đủ các dấu hiệu cảnh báo trên nhiều cơ quan khác nhau có trong bài cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid.

Bác sĩ có thể làm gì

Tùy mức độ, bác sĩ có thể cân nhắc giảm liều nếu tình trạng bệnh cho phép, đổi giờ uống, chuyển sang phác đồ khác, hoặc phối hợp với bác sĩ chuyên khoa tâm thần để điều trị triệu chứng. Trong nhiều trường hợp, các thay đổi tâm thần cải thiện khi liều corticoid được hạ dần. Điều quan trọng là mọi điều chỉnh đều phải do bác sĩ quyết định dựa trên bệnh chính, liều hiện tại và thời gian bạn đã dùng thuốc.

Tóm lại, mất ngủ và thay đổi cảm xúc là tác dụng phụ có thật của Prednisolone, không phải do người bệnh "yếu đuối". Nhận biết sớm, chia sẻ cởi mở với bác sĩ và người thân sẽ giúp bạn đi hết liệu trình an toàn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Mất ngủ do Prednisolone kéo dài bao lâu?

Thường mất ngủ rõ nhất trong giai đoạn dùng liều cao và giảm dần khi liều được hạ theo phác đồ. Thời gian cụ thể khác nhau ở mỗi người. Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần hoặc ảnh hưởng nặng đến sinh hoạt, hãy trao đổi với bác sĩ.

Có nên uống thuốc ngủ khi đang dùng Prednisolone không?

Không nên tự mua thuốc ngủ. Một số thuốc an thần có thể gây lú lẫn, té ngã ở người lớn tuổi hoặc tương tác với thuốc khác. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hỗ trợ giấc ngủ nào.

Prednisolone dạng nhỏ mắt hay bôi da có gây mất ngủ không?

Các dạng dùng tại chỗ hấp thu vào máu ít hơn nhiều so với dạng uống nên nguy cơ ảnh hưởng tâm thần thấp hơn. Tuy vậy, dùng diện rộng hoặc kéo dài vẫn có thể gây tác dụng toàn thân, vì vậy cần dùng đúng chỉ định.

Thay đổi tâm trạng có hết hẳn sau khi ngưng thuốc không?

Phần lớn trường hợp cải thiện khi giảm liều và ngưng thuốc đúng cách. Một số người lại thấy buồn bã, mệt mỏi trong giai đoạn giảm liều. Nếu triệu chứng không cải thiện, cần được bác sĩ đánh giá thêm.

Bài liên quan