Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì

Người đang uống prednisolone từ khoảng 5 mg mỗi ngày trở lên trong hơn 4 tuần có thể đã bị ức chế tuyến thượng thận. Khi bị cúm, sốt cao hoặc nôn ói, họ cần lượng corticoid nhiều hơn bình thường, và nếu thiếu có thể rơi vào cơn suy thượng thận cấp. Việc cần làm là liên hệ bác sĩ sớm, không tự ngừng thuốc và đi cấp cứu ngay khi nôn liên tục hoặc lả đi.

Miền Bắc đang vào những đợt rét đầu mùa, cúm và viêm đường hô hấp tăng theo. Với đa số người, cúm là vài ngày mệt mỏi. Với người dùng corticoid dài ngày, đó là một tình huống cần kế hoạch riêng.

Tuyến thượng thận "lười" đi như thế nào

Bình thường, tuyến thượng thận tự tiết cortisol mỗi ngày và tiết thêm khi cơ thể bị sốt, chấn thương, phẫu thuật. Khi bạn uống prednisolone đều đặn nhiều tuần, não nhận tín hiệu rằng cortisol đã đủ và giảm lệnh kích thích tuyến. Tuyến thượng thận dần teo bớt chức năng. Điều này không gây vấn đề khi mọi thứ ổn định, nhưng lúc ốm nặng, tuyến không thể tự tăng sản xuất như người khỏe.

Cơ chế này cũng là lý do không được ngừng thuốc đột ngột. Trang thông tin về prednisolone của NHS nhấn mạnh không tự dừng thuốc mà phải trao đổi với bác sĩ, đồng thời cho biết tác dụng phụ nghiêm trọng dễ xuất hiện hơn khi dùng liều cao hoặc dùng quá 2 tuần. Bài suy tuyến thượng thận sau ngừng prednisolone đột ngột giải thích kỹ hơn phần sinh lý này.

Ai thuộc nhóm có nguy cơ

Hướng dẫn của hệ thống y tế Scotland (NHS Scotland) trên cổng Right Decisions về chăm sóc người bệnh dùng steroid dài ngày xác định người dùng prednisolone từ 5 mg/ngày trong hơn 4 tuần có thể bị ức chế thượng thận. Các mức tương đương với thuốc khác được nêu như sau:

Ở Việt Nam, nhóm này gồm nhiều người bệnh viêm khớp dạng thấp, lupus, hội chứng thận hư, viêm gan tự miễn, bệnh phổi mạn tính, người ghép tạng. Không ít người cũng vô tình thuộc nhóm nguy cơ do dùng thuốc nam, thuốc "gia truyền" có trộn corticoid trong thời gian dài mà không biết.

Quy tắc ngày ốm là gì

Ở Anh, "sick day rules" là tập hợp hướng dẫn được bác sĩ dặn trước cho người dùng steroid dài ngày, để họ biết phải làm gì khi bị bệnh cấp. Tài liệu của NHS Scotland chia làm hai tình huống chính.

Ốm cấp có sốt hoặc nhiễm trùng

Gồm sốt, nhiễm trùng phải dùng kháng sinh, hoặc tiểu phẫu gây tê tại chỗ. Với người dùng steroid dài ngày nhưng chưa được chẩn đoán suy thượng thận, hướng dẫn nêu: nếu liều đang dưới 10 mg prednisolone mỗi ngày thì nâng lên 10 mg trong những ngày ốm; nếu đã từ 10 mg trở lên thì giữ nguyên. Người đã được chẩn đoán suy thượng thận có quy định khác, thường là tăng gấp đôi liều.

Đây là khung hướng dẫn dành cho nhân viên y tế tại Scotland, không phải chỉ dẫn để tự áp dụng. Liều cụ thể cho bạn cần được bác sĩ điều trị dặn trước, tốt nhất là ghi ra giấy trong lần tái khám gần nhất, trước khi mùa cúm lên cao.

Nôn liên tục, chấn thương, phẫu thuật

Khi nôn kéo dài, tiêu chảy nặng, bị chấn thương hoặc phải gây mê, thuốc uống không còn đáng tin vì cơ thể không hấp thu được. Lúc này người bệnh cần được tiêm hydrocortisone tại cơ sở y tế và có thể phải nhập viện. Sau khi hồi phục, liều thường được đưa về như cũ.

Dấu hiệu nghi cơn suy thượng thận

Cơn suy thượng thận cấp có thể diễn tiến nhanh trong vài giờ. Những biểu hiện cần đưa đi cấp cứu ngay:

• Mệt lả, không đứng dậy nổi, chóng mặt khi ngồi dậy.
• Nôn nhiều, không giữ được nước và thuốc.
• Đau bụng dữ dội, đau lưng hoặc đau chân bất thường.
• Lú lẫn, lơ mơ, da tái lạnh.
• Huyết áp tụt, mạch nhanh yếu.

Khi tới cấp cứu, câu đầu tiên người nhà nên nói là bệnh nhân đang dùng prednisolone bao lâu, liều bao nhiêu. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới suy thượng thận ngay thay vì mất thời gian loại trừ nguyên nhân khác.

Thẻ cảnh báo steroid

NHS cho biết tùy bệnh lý và thời gian điều trị, người dùng prednisolone có thể được cấp thẻ steroid màu xanh và thẻ cấp cứu steroid màu đỏ. NHS Scotland khuyến cáo phát thẻ cấp cứu cho mọi người có nguy cơ cơn suy thượng thận. Mục đích rất thực tế: nếu người bệnh bất tỉnh, nhân viên y tế vẫn biết họ cần corticoid.

Việt Nam chưa có mẫu thẻ chung, nhưng bạn hoàn toàn có thể tự làm. Một tấm thẻ cỡ thẻ ngân hàng ghi:

1. Họ tên, năm sinh, nhóm máu nếu biết.
2. Tên thuốc corticoid, liều hằng ngày, ngày bắt đầu.
3. Bệnh lý chính đang điều trị.
4. Tên bác sĩ, bệnh viện theo dõi và số điện thoại.
5. Câu cảnh báo: "Đang dùng corticoid dài ngày, nguy cơ suy thượng thận cấp".

Chụp ảnh tấm thẻ để làm hình nền khóa điện thoại cũng là cách người trẻ hay dùng.

Phòng cúm trước khi phải xử lý cúm

Trang về nhóm nguy cơ cao biến chứng cúm của CDC xếp người mắc bệnh mạn tính phải dùng corticoid dài ngày hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác vào nhóm dễ bị biến chứng. CDC khuyến nghị mọi người từ 6 tháng tuổi trở lên tiêm cúm hằng năm, và việc tiêm càng quan trọng với nhóm nguy cơ cao. Trước khi tiêm, hãy hỏi bác sĩ về loại vắc xin phù hợp với người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Ngoài vắc xin, những thói quen nhỏ giúp giảm số lần ốm trong mùa lạnh:

• Rửa tay trước khi ăn và sau khi về nhà từ nơi đông người.
• Đeo khẩu trang ở bệnh viện, trên xe buýt, trong siêu thị dịp cuối năm.
• Tránh tiếp xúc gần với trẻ đang sốt, ho, hoặc người mắc thủy đậu, zona, sởi; NHS lưu ý cần báo bác sĩ nếu vừa tiếp xúc với những bệnh này.
• Giữ ấm, ngủ đủ, ăn đủ đạm để cơ thể có nền tốt khi gặp virus.

Prednisolone khiến triệu chứng nhiễm trùng mờ đi, sốt có thể không cao dù bệnh đã nặng. Bài prednisolone và nguy cơ nhiễm trùng cơ hội mô tả cách nhận biết sớm những trường hợp này.

Một danh sách nên chuẩn bị ngay trong tháng 11

Nếu bạn hoặc người thân đang dùng corticoid dài ngày, hãy dành buổi tái khám tới để hỏi bác sĩ ba câu: khi sốt tôi có cần chỉnh liều không và chỉnh thế nào; khi nôn thì đến đâu; tôi có cần tiêm cúm, phế cầu không. Ghi câu trả lời vào sổ, dán lên tủ thuốc gia đình. Đó là bản kế hoạch rẻ nhất mà hiệu quả nhất cho mùa đông này.

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thay cho chỉ định của bác sĩ điều trị.