Mề đay do lạnh: nổi sẩn ngứa khi trời rét, xử trí thế nào

Mề đay do lạnh là tình trạng da nổi sẩn phù, đỏ, ngứa chỉ vài phút sau khi tiếp xúc với không khí lạnh, nước lạnh hoặc vật lạnh, rồi tự lặn sau một đến hai giờ. Điều trị chính là tránh lạnh đột ngột và dùng thuốc kháng histamin không gây buồn ngủ theo chỉ định. Corticoid không phải thuốc dùng hằng ngày cho bệnh này; cần cảnh giác nhất với phản ứng toàn thân khi bơi hoặc ngâm nước lạnh.

Khi gió mùa đông bắc tràn về, nhiều người thấy tay mặt nổi mẩn sau khi rửa rau bằng nước lạnh hay đi xe máy buổi sáng sớm. Phần lớn nghĩ là "dị ứng thời tiết" và để vậy, cho tới khi gặp một lần phản ứng mạnh.

Mề đay do lạnh khác mề đay thông thường thế nào

Theo trang chuyên đề của DermNet, mề đay do lạnh là một dạng khá ít gặp của mề đay mạn tính có yếu tố kích phát. Sẩn phù xuất hiện sau khi tiếp xúc với lạnh, nước lạnh hoặc đồ vật lạnh, bắt đầu trong khoảng 2–5 phút và kéo dài 1–2 giờ. Bệnh này khác với hội chứng tự viêm có tính gia đình do lạnh, một bệnh di truyền hiếm.

Trang về mề đay của NHS liệt kê lạnh, bao gồm nước lạnh và gió, là một trong nhiều tác nhân gây mề đay, bên cạnh thực phẩm, thuốc, côn trùng đốt, nhiễm trùng, nhiệt và mồ hôi. Điểm riêng của dạng do lạnh là quan hệ nhân quả rất rõ: chỗ nào bị lạnh, chỗ đó nổi.

Những tình huống hay gặp ở Việt Nam mùa đông

• Rửa bát, giặt đồ bằng nước lạnh, tay đỏ sưng sau vài phút.
• Đi xe máy không găng, mặt và mu bàn tay nổi mẩn khi tới nơi.
• Uống nước đá, trà đá, môi và lưỡi sưng nhẹ.
• Bước ra khỏi phòng điều hòa ấm ra ngoài trời rét.
• Bơi ở bể ngoài trời hoặc tắm biển những ngày se lạnh.

Nguy hiểm thật sự nằm ở đâu

Với phần lớn người bệnh, mề đay do lạnh chỉ gây ngứa và khó chịu. Nhưng DermNet nhấn mạnh bơi trong nước lạnh là nguyên nhân thường gặp nhất của phản ứng nặng. Khi cả cơ thể bị lạnh cùng lúc, lượng lớn histamin được giải phóng có thể gây khó thở, khò khè, đau bụng, tim đập nhanh không đều, tụt huyết áp, sốc, ngất, hiếm khi tử vong. Một người ngất dưới nước thì nguy cơ đuối nước rất cao.

Vì vậy DermNet khuyên các hoạt động dưới nước của người bệnh cần có người giám sát, và người từng có phản ứng phản vệ nên mang theo bút tiêm adrenaline. Cách nhận biết phản vệ và xử trí ban đầu có trong bài phản ứng dị ứng nghiêm trọng (phản vệ): nhận biết nhanh.

NHS liệt kê các dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay khi bị mề đay: môi, miệng, họng hoặc lưỡi sưng đột ngột; thở rất nhanh hoặc khó thở; cảm giác nghẹn cổ, khó nuốt; da, môi, lưỡi tái xanh hoặc xám; lú lẫn, lơ mơ, chóng mặt đột ngột; ngất không tỉnh.

Bác sĩ chẩn đoán bằng cách nào

Xét nghiệm đơn giản và phổ biến nhất là nghiệm pháp cục đá. DermNet mô tả: đặt một viên đá lên cẳng tay trong 1–5 phút; nếu là mề đay do lạnh, một vùng đỏ, sưng phù sẽ xuất hiện trong vài phút sau khi bỏ đá ra và da ấm lại. Một số cơ sở có thiết bị đo ngưỡng nhiệt độ gây phản ứng để đánh giá mức độ nặng.

Bác sĩ cũng có thể cho xét nghiệm máu để tìm bệnh lý đi kèm trong một số trường hợp, vì mề đay do lạnh đôi khi liên quan nhiễm trùng hoặc rối loạn miễn dịch. Không tự làm nghiệm pháp đá tại nhà nếu bạn đã từng có phản ứng toàn thân.

Các lựa chọn điều trị

Liều kháng histamin cao hơn mức in trên hộp chỉ được dùng khi bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi. Tự tăng liều có thể gây buồn ngủ, đặc biệt nguy hiểm khi đi xe máy.

Vị trí của corticoid

Nhiều người bị mề đay quen được tiêm "một mũi cho hết ngứa" ở phòng khám tư, mà thường là corticoid. Với mề đay do lạnh, corticoid không được dùng như thuốc duy trì vì bệnh kéo dài nhiều năm, còn tác dụng phụ của corticoid lại tăng theo thời gian dùng. DermNet chỉ ghi nhận có báo cáo dùng thành công và gợi ý dùng trước phẫu thuật dưới gây mê, khi bệnh nhân có thể bị lạnh trong phòng mổ.

Trong các bệnh dị ứng nói chung, corticoid có chỗ đứng rõ hơn ở đợt cấp nặng hoặc phản ứng lan rộng. Bài vai trò của corticoid trong điều trị dị ứng và viêm da phân tích kỹ khi nào nên và không nên dùng.

Sống chung với mề đay do lạnh qua mùa đông

1. Đeo găng tay, khăn quàng, khẩu trang khi ra đường buổi sáng sớm và tối.
2. Dùng nước ấm khi rửa bát, rửa rau, tắm; tránh dội nước lạnh đột ngột.
3. Uống nước ở nhiệt độ phòng, hạn chế đá.
4. Không bơi một mình; xuống nước từ từ, thử phản ứng ở tay chân trước.
5. Báo cho bác sĩ gây mê nếu có kế hoạch phẫu thuật.
6. Mang theo thuốc kháng histamin đã được kê, và bút adrenaline nếu được chỉ định.

Về thời gian, DermNet cho biết bệnh thường kéo dài "vài năm". Khoảng 30% người bệnh báo cáo khỏi trong vòng 5–10 năm; một nghiên cứu theo dõi 41 người trong 20 năm cho thấy khoảng một phần tư đã khỏi sau 10 năm. Nghĩa là phần lớn người bệnh cần chiến lược lâu dài, không phải một đợt thuốc ngắn.

Khi nào nên đi khám chuyên khoa

NHS khuyên đi khám nếu mề đay không đỡ sau 2 ngày, lan rộng hoặc tái đi tái lại. Với mề đay do lạnh, nên gặp bác sĩ da liễu hoặc dị ứng miễn dịch khi: mẩn xuất hiện ở diện rộng, có sưng môi lưỡi, từng choáng váng khi bơi, hoặc thuốc kháng histamin liều thường không còn tác dụng. Một lần khám kỹ giúp bạn biết mình thuộc nhóm nhẹ hay nhóm cần mang theo thuốc cấp cứu.

Nội dung trong bài nhằm cung cấp thông tin. Việc chọn thuốc và liều điều trị cần bác sĩ chuyên khoa quyết định.