Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao

Corticoid đường uống hoặc tiêm, trong đó có prednisolone, có thể đẩy đường huyết lên cao ngay cả ở người trước đó hoàn toàn bình thường. Nguy cơ rõ hơn khi dùng liều cao, kéo dài, hoặc khi người bệnh vốn đã có yếu tố nguy cơ tiểu đường type 2. Phần lớn trường hợp kiểm soát được nếu biết trước, đo đúng lúc và báo bác sĩ kịp thời.

Ngày 14/11 hằng năm là Ngày Thế giới phòng chống Đái tháo đường. Chủ đề chiến dịch giai đoạn 2026–2027 do Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) đưa ra là hành động sớm, nhấn mạnh phát hiện bệnh trước khi biến chứng xuất hiện. Người đang dùng corticoid là một nhóm ít được nhắc tới trong câu chuyện này, dù họ có lý do rất cụ thể để kiểm tra đường huyết.

Vì sao corticoid làm đường máu tăng

Corticoid mô phỏng cortisol, một hormone cơ thể tự tiết ra khi căng thẳng. Một trong những việc cortisol làm là giữ đủ đường cho não và cơ bắp trong lúc cơ thể chống chọi. Khi đưa vào lượng corticoid lớn hơn nhiều so với nhu cầu sinh lý, gan được kích thích tạo thêm glucose, còn cơ và mô mỡ kém nhạy với insulin hơn. Kết quả là đường đi vào máu nhiều hơn, trong khi tế bào lại hấp thu chậm hơn.

Tình trạng này có tên gọi riêng là tăng đường huyết do steroid, hoặc đái tháo đường do steroid khi chỉ số đạt ngưỡng chẩn đoán. Tổ chức Diabetes UK mô tả trong trang hướng dẫn về đái tháo đường do steroid rằng liều cao, dùng đường uống hoặc đường tiêm, là những trường hợp dễ ảnh hưởng tới đường huyết hơn cả.

Đặc điểm khác với tiểu đường thông thường

Người uống prednisolone một lần vào buổi sáng thường thấy đường huyết lúc đói sáng hôm sau gần như bình thường, trong khi chỉ số sau bữa trưa và bữa tối lại cao. Vì vậy nếu chỉ thử đường huyết lúc đói, bác sĩ có thể bỏ sót. Đây là lý do nhiều phác đồ theo dõi ưu tiên đo vào buổi chiều hoặc sau ăn ở người đang dùng corticoid.

Nhóm người cần cảnh giác hơn

Theo Diabetes UK, tình trạng này gặp nhiều hơn ở người vốn có nguy cơ cao mắc tiểu đường type 2. Các yếu tố được liệt kê gồm:

• Có cha mẹ, anh chị em ruột mắc tiểu đường type 2.
• Từng được chẩn đoán tăng huyết áp.
• Thừa cân hoặc béo phì, đặc biệt là mỡ bụng.
• Gốc Nam Á, châu Phi hoặc Caribe gốc Phi, với ngưỡng tuổi nguy cơ sớm hơn, từ 25 tuổi.
• Người trên 40 tuổi thuộc các nhóm còn lại.

Ngoài danh sách đó, trong thực hành tại Việt Nam, bác sĩ cũng thường lưu ý những người từng có đái tháo đường thai kỳ, người có tiền đái tháo đường được phát hiện qua khám sức khỏe định kỳ, và người cao tuổi phải dùng corticoid dài ngày cho viêm khớp dạng thấp, lupus hay bệnh phổi mạn tính.

Bức tranh lớn: đái tháo đường trên thế giới

Bản tin cập nhật của WHO trong trang thông tin về đái tháo đường cho biết năm 2022 có 830 triệu người sống chung với bệnh, tăng mạnh so với 200 triệu người năm 1990. Tỷ lệ người trưởng thành mắc bệnh tăng từ 7% lên 14% trong cùng giai đoạn. Năm 2023, khoảng 2,4 triệu ca tử vong liên quan đến đái tháo đường, gồm cả tử vong do bệnh thận gây ra bởi đái tháo đường.

Trang chiến dịch Ngày Thế giới phòng chống Đái tháo đường của IDF dẫn số liệu 252 triệu người trưởng thành đang mắc bệnh mà không biết, và tới một nửa số người mắc type 2 đã có biến chứng ngay khi được chẩn đoán. Những con số này giải thích vì sao một đợt điều trị corticoid lại có thể là dịp "lộ diện" một bệnh tiểu đường tiềm ẩn từ trước.

Dấu hiệu gợi ý đường huyết đã tăng

Đường huyết chỉ nhích nhẹ thường không gây triệu chứng gì. Khi lên cao hơn, Diabetes UK liệt kê các biểu hiện sau:

• Đi tiểu nhiều lần, nhất là phải dậy tiểu ban đêm.
• Khát nước liên tục dù đã uống nhiều.
• Mệt mỏi bất thường, uể oải cả ngày.
• Sụt cân dù không ăn kiêng.

Cần lưu ý một điều: corticoid vốn làm tăng cảm giác thèm ăn và gây tăng cân, nên hiện tượng sụt cân trong lúc đang dùng thuốc càng đáng chú ý. Mắt nhìn mờ thoáng qua, vết thương lâu lành hoặc nhiễm nấm vùng sinh dục tái đi tái lại cũng là những gợi ý nên đi thử đường huyết.

Theo dõi đường huyết khi đang điều trị

Không có một lịch đo áp dụng chung cho tất cả mọi người. Bác sĩ sẽ quyết định dựa trên liều thuốc, thời gian dùng và tình trạng sẵn có. Một số tình huống thường gặp:

Người chưa từng bị tiểu đường, dùng đợt ngắn

Với đợt điều trị vài ngày cho cơn hen cấp hay đợt dị ứng nặng, nhiều người không cần thuốc hạ đường huyết. Diabetes UK cũng ghi nhận người dùng đợt ngắn có thể không cần điều trị gì thêm. Tuy vậy, nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ kể trên, hỏi bác sĩ xem có nên thử đường huyết sau ăn trưa vài lần trong tuần đầu.

Người dùng corticoid nhiều tuần hoặc nhiều tháng

Đây là nhóm nên có kế hoạch theo dõi rõ ràng ngay từ lần kê đơn đầu tiên: xét nghiệm đường huyết và HbA1c nền, sau đó kiểm tra lại định kỳ. Bài viết về các xét nghiệm định kỳ khi điều trị prednisolone lâu dài trên trang có danh sách chi tiết những chỉ số thường được kiểm tra cùng lúc.

Người đã có đái tháo đường

Nhóm này gần như chắc chắn sẽ thấy đường huyết dao động khi bắt đầu corticoid. Thuốc uống hoặc insulin đang dùng có thể cần tăng tạm thời, rồi giảm lại khi corticoid được giảm liều. Điều nguy hiểm là quên giảm thuốc hạ đường huyết khi đã ngừng corticoid, dẫn tới hạ đường huyết. Ghi lại ngày đổi liều của cả hai loại thuốc giúp bác sĩ điều chỉnh chính xác hơn.

Giờ uống, bữa ăn và vận động

Uống prednisolone vào buổi sáng là cách thường được khuyên để giảm ảnh hưởng tới giấc ngủ và phù hợp với nhịp cortisol tự nhiên. Chi tiết về lựa chọn giờ uống có trong bài uống prednisolone lúc nào tốt nhất. Với đường huyết, biết rằng đỉnh tác dụng rơi vào nửa sau của ngày giúp bạn chủ động hơn trong cách ăn.

• Giảm bớt cơm trắng, bánh ngọt, nước ngọt ở bữa trưa và bữa chiều; thêm rau, đạm nạc.
• Hạn chế trái cây sấy, mứt, bánh kẹo, nhất là khi mùa quà bánh cuối năm bắt đầu.
• Đi bộ nhẹ 15–20 phút sau bữa ăn nếu bệnh nền cho phép.
• Giữ thói quen ăn nhạt, vì corticoid đồng thời gây giữ muối và nước.

Những điều chỉnh này không thay thế thuốc nếu bác sĩ đã chỉ định, nhưng giúp giảm biên độ dao động đường máu trong ngày.

Khi nào cần đi khám ngay

Đi khám sớm trong ngày nếu đường huyết đo tại nhà liên tục cao hơn ngưỡng bác sĩ đã dặn, hoặc khi khát nhiều, tiểu nhiều kèm mệt lả. Gọi cấp cứu khi xuất hiện lơ mơ, thở nhanh sâu, nôn nhiều hoặc mất nước nặng, đặc biệt ở người cao tuổi. Đây là những dấu hiệu đường huyết đã lên rất cao, cần xử trí tại bệnh viện.

Tăng đường huyết chỉ là một trong nhiều tác dụng chuyển hóa của corticoid. Loãng xương thường đi cùng nó ở người dùng thuốc lâu dài, và bài nguy cơ loãng xương và đái tháo đường khi dùng corticoid phân tích cả hai vấn đề trong cùng một bức tranh.

Sau khi ngừng thuốc

Diabetes UK cho biết nhiều người có đường huyết trở lại bình thường sau khi ngừng steroid, nhưng với một số người tình trạng này kéo dài, khả năng cao hơn ở nhóm vốn có nguy cơ type 2. Người phải dùng corticoid suốt đời có thể sống chung với đường huyết cao lâu dài. Vì vậy, sau khi kết thúc đợt điều trị, một lần xét nghiệm đường huyết lúc đói và HbA1c là cách đơn giản để biết bạn thuộc trường hợp nào.

Ngày 14/11 năm nay là dịp phù hợp để người đang hoặc vừa dùng corticoid chủ động hỏi bác sĩ về đường huyết của mình. Thông tin trong bài mang tính tham khảo; liều thuốc và lịch theo dõi cụ thể cần được bác sĩ điều trị quyết định.