Bôi kem corticoid bao nhiêu là đủ: cách tính đơn vị đầu ngón tay

Một đơn vị đầu ngón tay (fingertip unit, FTU) là lượng kem nặn thành một vệt từ đầu ngón trỏ đến nếp gấp khớp đầu tiên, khoảng 0,5 g ở nam giới trưởng thành và 0,4 g ở nữ. Một FTU đủ bôi một diện tích bằng hai lòng bàn tay người lớn. Dùng đơn vị này giúp bôi kem corticoid đủ để kiểm soát viêm da mà không quá liều gây mỏng da.

Mùa hanh khô cuối năm là lúc viêm da cơ địa, chàm tay, vảy nến bùng lên. Người bệnh được kê kem corticoid thường gặp một trong hai sai lầm: sợ thuốc nên chấm một chút cho có, hoặc thấy đỡ nhanh nên bôi dày, bôi lâu. Cả hai đều làm việc điều trị kém hiệu quả.

Đơn vị đầu ngón tay được tính thế nào

Theo trang chuyên đề về corticoid bôi của DermNet, FTU là lượng kem nặn ra từ tuýp có miệng tiêu chuẩn, phủ lên đốt cuối ngón trỏ. Với người lớn, một FTU nặng khoảng 0,5 g ở nam và 0,4 g ở nữ. Trẻ em dùng tỷ lệ nhỏ hơn: khoảng một phần ba lượng người lớn ở trẻ 4 tuổi, một phần tư ở trẻ 6 tháng đến 1 tuổi.

Lưu ý là FTU đo trên ngón tay người lớn, kể cả khi bôi cho trẻ. Cha mẹ nặn kem trên ngón tay mình rồi chia theo tỷ lệ phù hợp với tuổi con.

Lượng kem cho từng vùng cơ thể

Số liệu trong bảng lấy từ DermNet. Nhìn vào bảng sẽ thấy vì sao một tuýp nhỏ có thể hết nhanh khi tổn thương lan rộng: bôi kín hai chân đã cần khoảng 12 FTU, tức khoảng 6 g mỗi lần ở nam giới.

Bôi bao nhiêu lần và trong bao lâu

DermNet cho biết corticoid bôi thường được dùng một lần mỗi ngày, hay vào buổi tối, trong khoảng 5 ngày đến vài tuần, sau đó ngưng hoặc giảm hiệu lực, giảm tần suất. Trang này cũng ghi nhận sau 2–3 lần bôi đầu, bôi nhiều hơn một lần mỗi ngày không đem lại thêm lợi ích. Tuy vậy, số lần bôi cụ thể vẫn phụ thuộc vào thuốc và chỉ định của bác sĩ; một số đơn kê hai lần mỗi ngày trong giai đoạn đầu.

Mức độ mạnh khác nhau rất xa

DermNet xếp corticoid bôi thành bốn nhóm theo hiệu lực so với hydrocortisone:

• Rất mạnh (tới khoảng 600 lần): clobetasol propionate, betamethasone dipropionate dạng tá dược tối ưu.
• Mạnh (100–150 lần): betamethasone valerate, mometasone furoate, methylprednisolone aceponate và một số chất khác.
• Trung bình (2–25 lần): clobetasone butyrate, triamcinolone acetonide, hydrocortisone 17-butyrate.
• Nhẹ: hydrocortisone, hydrocortisone acetate.

Cùng 1 FTU nhưng thuốc rất mạnh và thuốc nhẹ cho hiệu quả lẫn rủi ro khác hẳn nhau. Đó là lý do không nên dùng tuýp thuốc của người khác, kể cả khi "cùng bị ngứa".

Những vùng da cần thận trọng

DermNet lưu ý da mí mắt, vùng sinh dục và các nếp gấp hấp thu thuốc nhiều nhất, nên tránh dùng corticoid mạnh ở đó. Ngược lại, lòng bàn tay, lòng bàn chân da dày, thuốc nhẹ gần như không có tác dụng. Mặt là vùng dễ gặp tác dụng phụ: viêm da quanh miệng, quanh mũi; dùng thuốc mạnh kéo dài có thể gây trứng cá đỏ do steroid.

Ở Việt Nam, hiện tượng "da nhiễm corticoid" do dùng kem trộn, kem trị mụn không rõ nguồn gốc vẫn gặp nhiều. Bài sự nguy hiểm của việc tự ý mua corticoid điều trị viêm da có nhiều ví dụ về hậu quả này.

Tác dụng phụ khi bôi sai cách

DermNet liệt kê các tác dụng phụ trên da chủ yếu xuất hiện khi bôi thuốc mạnh hằng ngày trong nhiều tháng:

• Teo, mỏng da; vết rạn ở nách, bẹn.
• Dễ bầm, xuất huyết dưới da.
• Giãn mạch máu nhỏ, lộ tia đỏ.
• Mọc lông tại chỗ bôi.
• Viêm da quanh mắt; dùng quá mức quanh mắt nhiều tuần tới nhiều tháng có thể dẫn tới glôcôm hoặc đục thủy tinh thể.

Tác dụng toàn thân như hội chứng Cushing hiếm gặp, chỉ được báo cáo khi dùng lượng rất lớn trong thời gian dài: hơn 50 g clobetasol hoặc 500 g hydrocortisone mỗi tuần. Hình ảnh và cách nhận biết mỏng da, rạn da có trong bài corticoid gây teo da và rạn da.

Trang thông tin chung về steroid của NHS nhắc rằng dùng ngắn ngày hoặc liều thấp thường không gây tác dụng phụ; nguy cơ tăng khi dùng liều cao hoặc lâu dài, và người đã dùng steroid hơn 3 tuần hoặc liều cao thường cần giảm dần thay vì ngưng đột ngột.

Các bước bôi đúng

1. Rửa tay sạch, lau khô.
2. Ước lượng diện tích tổn thương, quy ra số FTU theo bảng.
3. Nặn kem thành vệt dài từ đầu ngón trỏ đến nếp gấp đầu tiên.
4. Chấm thành nhiều điểm trên vùng da bệnh rồi tán mỏng, đều, theo chiều lông mọc.
5. Chỉ bôi lên vùng tổn thương, không bôi lan ra da lành.
6. Rửa tay sau khi bôi, trừ khi chính bàn tay là vùng cần điều trị.
7. Ghi lại ngày bắt đầu, ngày giảm và ngày ngưng thuốc.

Kem dưỡng ẩm vẫn là nền tảng trong viêm da cơ địa và nên dùng hằng ngày, cả khi đã hết đợt corticoid. Cách kết hợp dưỡng ẩm và kiểm soát yếu tố khởi phát được nói rõ trong bài viêm da dị ứng: nguyên nhân, biểu hiện và cách kiểm soát.

Khi nào quay lại bác sĩ

Hẹn tái khám nếu sau 1–2 tuần bôi đúng cách mà da không cải thiện, tổn thương lan rộng, chảy dịch, đóng vảy vàng (gợi ý bội nhiễm), hoặc bạn thấy da mỏng, đỏ, giãn mạch ở vùng đã bôi. Đừng tự chuyển sang tuýp mạnh hơn hay mua thêm thuốc theo lời giới thiệu.

Ví dụ quy đổi thực tế

Giả sử một người phụ nữ bị chàm ở cả hai mu bàn tay. Theo bảng, mỗi bàn tay cần 1 FTU, tức khoảng 2 FTU mỗi lần, tương đương chừng 0,8 g với nữ giới. Nếu bôi mỗi tối trong hai tuần, tổng lượng kem vào khoảng 11 g, chưa hết một tuýp 15 g. Ngược lại, một cậu bé 4 tuổi bị viêm da cơ địa ở hai chân sẽ cần khoảng một phần ba lượng của người lớn cho mỗi chân, tức chừng 2 FTU mỗi chân theo ngón tay của bố mẹ.

Những phép tính đơn giản này giúp bạn biết đơn thuốc có hợp lý không và khi nào nên hỏi lại bác sĩ nếu tuýp hết quá nhanh hoặc còn quá nhiều.

Thông tin trong bài nhằm giúp người bệnh dùng đúng thuốc đã được kê. Loại thuốc, hiệu lực và thời gian bôi cần bác sĩ da liễu chỉ định.