Hội chứng Cushing do lạm dụng Prednisolone kéo dài
Hội chứng Cushing do thuốc là tình trạng cơ thể tiếp xúc quá lâu với lượng corticoid cao, thường gặp nhất khi dùng Prednisolone hoặc các corticoid khác kéo dài, liều cao hoặc không có theo dõi. Biểu hiện điển hình là mặt tròn như mặt trăng, bướu mỡ sau gáy, bụng to trong khi tay chân gầy, vết rạn da màu tím đỏ. Điều quan trọng nhất cần biết: khi đã có dấu hiệu Cushing, tuyệt đối không tự ngưng thuốc đột ngột, vì tuyến thượng thận lúc này thường đã bị ức chế.
Cushing do thuốc khác gì Cushing do bệnh
Hội chứng Cushing nói chung là hậu quả của cortisol dư thừa. Có hai nguồn chính:
- Nội sinh: do khối u tuyến yên, u tuyến thượng thận hoặc khối u nơi khác tiết hormone, khiến cơ thể tự sản xuất quá nhiều cortisol. Dạng này tương đối hiếm.
- Ngoại sinh (do thuốc): do đưa corticoid từ bên ngoài vào qua đường uống, tiêm, và ít hơn là bôi, hít, nhỏ khi dùng liều lớn kéo dài. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trong thực tế.
Điểm khác biệt quan trọng: ở Cushing do thuốc, tuyến thượng thận của người bệnh thường không hoạt động quá mức mà ngược lại, bị "ngủ đông". Vì não nhận thấy đã có nhiều corticoid trong máu, nó ngừng ra lệnh cho tuyến thượng thận làm việc. Sau một thời gian dài, tuyến này teo nhỏ và không thể tự đáp ứng ngay khi thuốc bị cắt.
Nhận diện qua ngoại hình và cơ thể
Các dấu hiệu thường xuất hiện từ từ, nên người bệnh và gia đình có khi chỉ nhận ra khi so sánh ảnh cũ.
Thay đổi phân bố mỡ
- Mặt tròn, đầy, hai má đỏ: thường được gọi là "mặt trăng tròn".
- Bướu mỡ sau gáy: lớp mỡ dày tích tụ giữa hai vai, phía sau cổ.
- Hố thượng đòn đầy lên: vùng lõm phía trên xương đòn không còn rõ.
- Béo trung tâm: bụng to, eo dày trong khi tay chân lại gầy đi do teo cơ.
Bạn có thể đọc thêm về khía cạnh tăng cân, phù mặt trong bài tăng cân và phù mặt do Prednisolone.
Da
- Vết rạn rộng, màu tím đỏ ở bụng, đùi, nách, ngực, khác với vết rạn trắng mảnh thông thường.
- Da mỏng, dễ bầm tím chỉ sau va chạm nhẹ.
- Vết thương lâu lành, mụn trứng cá, lông tơ mọc nhiều hơn.
Cơ, xương và chuyển hóa
- Yếu cơ gốc chi: khó đứng dậy khỏi ghế, khó leo cầu thang, khó giơ tay chải tóc.
- Loãng xương, dễ gãy xương, đau lưng do lún đốt sống.
- Tăng huyết áp, tăng đường huyết hoặc đái tháo đường mới xuất hiện.
- Dễ nhiễm trùng, nhiễm nấm.
Các biểu hiện khác
- Rối loạn kinh nguyệt ở phụ nữ, giảm ham muốn.
- Mất ngủ, cáu gắt, trầm cảm.
- Ở trẻ em: chậm tăng chiều cao trong khi cân nặng tăng.
Lạm dụng từ đâu: những con đường thường gặp
Không phải ai bị Cushing do thuốc cũng "lạm dụng" theo nghĩa cố ý. Nhiều người dùng Prednisolone đúng chỉ định cho bệnh nặng như lupus, hội chứng thận hư, ghép tạng; khi đó bác sĩ đã cân nhắc lợi ích và nguy cơ, và một số mức độ Cushing có thể được chấp nhận để kiểm soát bệnh. Tuy nhiên, có những con đường dẫn tới Cushing hoàn toàn có thể tránh được:
Tự mua và dùng kéo dài
Người bệnh đau khớp, dị ứng, hen thấy uống corticoid "đỡ ngay" nên tự mua tiếp nhiều tháng, nhiều năm mà không tái khám. Đây là kịch bản rất hay gặp.
Thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc nam, thuốc gia truyền trộn corticoid
Một số sản phẩm quảng cáo là thuốc nam, thuốc bắc, thuốc gia truyền chữa đau nhức xương khớp, hen suyễn, ăn ngon tăng cân, hay kem trộn làm trắng da, đã từng bị cơ quan chức năng phát hiện có trộn corticoid. Người dùng thấy hiệu quả nhanh nên tin tưởng dùng lâu dài, không biết mình đang uống corticoid mỗi ngày. Dấu hiệu nghi ngờ:
- Sản phẩm không nhãn mác rõ ràng, không số đăng ký, bán qua mạng hoặc truyền miệng.
- Tác dụng giảm đau, giảm ngứa "thần kỳ" chỉ sau một hai ngày.
- Ăn ngon, tăng cân, mặt tròn ra sau vài tuần dùng.
- Ngưng sản phẩm thì triệu chứng bùng lại mạnh, kèm mệt mỏi rã rời.
Nếu bạn hoặc người thân đang dùng sản phẩm như vậy, hãy mang theo khi đi khám và nói rõ với bác sĩ. Đừng tự ngưng ngay, vì nếu thực sự có corticoid, ngưng đột ngột có thể nguy hiểm. Bài sự nguy hiểm của việc tự ý mua corticoid điều trị viêm da phân tích thêm về rủi ro này với các loại kem bôi.
Corticoid tiêm, bôi, hít dùng sai cách
Tiêm corticoid tác dụng kéo dài lặp lại nhiều lần, bôi kem corticoid mạnh trên diện rộng nhiều tháng, hoặc dùng corticoid hít liều cao cùng một số thuốc làm chậm chuyển hóa corticoid cũng có thể gây Cushing.
Bác sĩ chẩn đoán như thế nào
Với Cushing do thuốc, chẩn đoán chủ yếu dựa vào khai thác tiền sử dùng thuốc và khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ loại thuốc, liều, thời gian, bao gồm cả thuốc không kê đơn và sản phẩm thảo dược. Đây là lý do việc khai đầy đủ, trung thực rất quan trọng.
Các xét nghiệm thường được chỉ định để đánh giá hậu quả và mức độ ức chế trục nội tiết:
- Đường huyết, HbA1c, mỡ máu, điện giải.
- Đo huyết áp, cân nặng, vòng bụng.
- Đo mật độ xương khi dùng thuốc kéo dài.
- Định lượng cortisol máu buổi sáng hoặc các nghiệm pháp kích thích, để biết tuyến thượng thận đã bị ức chế đến đâu. Cần lưu ý: ở người dùng corticoid ngoại sinh, cortisol tự thân thường thấp chứ không cao.
- Khám mắt để phát hiện đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp.
Khi không rõ người bệnh đã dùng gì, bác sĩ có thể phải làm thêm các bước để loại trừ Cushing nội sinh.
Vì sao tuyệt đối không ngưng đột ngột
Phản xạ tự nhiên của nhiều người khi thấy mặt tròn, tăng cân là bỏ thuốc ngay. Đây là sai lầm nguy hiểm. Tuyến thượng thận đã bị ức chế cần thời gian, có khi nhiều tháng, để hồi phục. Nếu ngưng đột ngột, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu cortisol cấp với các biểu hiện mệt lả, chán ăn, buồn nôn, nôn, đau bụng, đau cơ khớp, hạ huyết áp, hạ đường huyết, nặng có thể sốc và đe dọa tính mạng, nhất là khi gặp thêm nhiễm trùng hay phẫu thuật.
Bác sĩ sẽ xây dựng lộ trình giảm liều từng bước, có thể kết hợp xét nghiệm đánh giá chức năng thượng thận trong quá trình giảm. Tốc độ giảm phụ thuộc vào bệnh nền, liều hiện tại và thời gian đã dùng. Chi tiết về nguyên tắc này có trong bài hướng dẫn ngưng Prednisolone đúng cách để tránh suy tuyến thượng thận.
Điều trị và hồi phục
Mục tiêu là đưa corticoid về liều thấp nhất có thể kiểm soát được bệnh nền, hoặc ngưng hẳn nếu không còn chỉ định. Trong nhiều bệnh, bác sĩ có thể bổ sung các thuốc giúp "tiết kiệm corticoid" để giảm phụ thuộc. Song song, các hậu quả như tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương cần được điều trị riêng.
Khi liều giảm, nhiều biểu hiện như mặt tròn, bướu mỡ, tăng cân thường thuyên giảm dần trong vài tháng đến khoảng một năm. Vết rạn da có thể nhạt màu nhưng thường không mất hẳn. Loãng xương và đục thủy tinh thể nếu đã xảy ra cần theo dõi lâu dài.
Phòng ngừa Cushing do thuốc
- Chỉ dùng corticoid khi có chỉ định của bác sĩ, tái khám đúng hẹn.
- Không tự mua lại đơn cũ, không dùng thuốc của người khác.
- Tránh sản phẩm thuốc nam, thuốc gia truyền, kem trộn không rõ thành phần.
- Hỏi bác sĩ về khả năng dùng liều cách ngày hoặc phối hợp thuốc khác khi phải điều trị dài.
- Ăn uống hợp lý, vận động phù hợp, theo dõi cân nặng và huyết áp.
Cushing do thuốc hoàn toàn có thể phòng tránh hoặc giảm nhẹ nếu người bệnh dùng corticoid có kiểm soát. Nếu nghi ngờ mình đã có dấu hiệu, việc nên làm là đi khám sớm, mang theo mọi loại thuốc đang dùng, chứ không phải tự ngưng.
Câu hỏi thường gặp
Mặt tròn do Prednisolone có tự hết không?
Phần lớn trường hợp mặt tròn giảm dần khi liều thuốc được hạ hoặc ngưng theo chỉ định, thường mất vài tháng. Tốc độ hồi phục khác nhau tùy liều và thời gian đã dùng. Không nên tự giảm liều để mong hết nhanh.
Làm sao biết thuốc nam đang uống có trộn corticoid?
Người dùng không thể tự xác định bằng mắt. Các dấu hiệu nghi ngờ là sản phẩm không nguồn gốc, hiệu quả quá nhanh, ăn ngon tăng cân, mặt tròn. Hãy mang sản phẩm đến bác sĩ để được tư vấn và không tự ngưng đột ngột.
Bôi kem corticoid có gây hội chứng Cushing không?
Có thể, nếu bôi loại mạnh trên diện rộng, kéo dài hoặc dưới băng kín, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Nguy cơ thấp hơn đường uống nhưng không bằng không. Chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ.
Bị Cushing do thuốc có cần mổ không?
Thông thường không. Phẫu thuật dành cho Cushing nội sinh do khối u. Với Cushing do thuốc, hướng xử trí chính là giảm liều corticoid an toàn và điều trị các biến chứng đi kèm.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.