Cẩm Nang Thuốc Prednisolone
Trang chủ › Tác Dụng Phụ

Suy tuyến thượng thận sau ngừng Prednisolone đột ngột

Ban biên tập Cẩm Nang Thuốc Prednisolone · · Cập nhật
Suy tuyến thượng thận sau ngừng Prednisolone đột ngột

Suy tuyến thượng thận sau ngừng Prednisolone là tình trạng cơ thể thiếu cortisol vì tuyến thượng thận đã bị “ngủ quên” trong thời gian dùng corticoid kéo dài và chưa kịp hoạt động lại khi thuốc bị dừng. Biểu hiện có thể chỉ là mệt mỏi kéo dài, nhưng cũng có thể diễn tiến thành cơn suy thượng thận cấp đe dọa tính mạng. Hiểu rõ cơ chế và dấu hiệu nhận biết giúp người bệnh và gia đình phản ứng kịp thời.

Cortisol và trục dưới đồi – tuyến yên – thượng thận

Cortisol là hormone do vỏ thượng thận tiết ra, tham gia điều hòa đường huyết, huyết áp, chuyển hóa và phản ứng của cơ thể với căng thẳng như nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật. Lượng cortisol được kiểm soát bởi một vòng phản hồi gọi là trục HPA:

  • Vùng dưới đồi tiết CRH khi cơ thể cần cortisol.
  • Tuyến yên nhận CRH và tiết ACTH vào máu.
  • Tuyến thượng thận nhận ACTH và sản xuất cortisol.
  • Khi cortisol trong máu đủ cao, vùng dưới đồi và tuyến yên giảm tiết CRH và ACTH.

Cortisol tự nhiên tiết nhiều nhất vào sáng sớm và thấp nhất vào nửa đêm. Khi gặp stress lớn, trục HPA khỏe mạnh có thể tăng cortisol lên nhiều lần để giúp cơ thể chống chọi.

Vì sao dùng Prednisolone lâu ngày làm tuyến thượng thận “ngủ quên”

Prednisolone có tác dụng tương tự cortisol nhưng mạnh hơn. Khi nồng độ thuốc trong máu duy trì nhiều tuần, vùng dưới đồi và tuyến yên “hiểu” rằng cơ thể đã thừa glucocorticoid nên giảm mạnh CRH và ACTH. Thiếu kích thích ACTH trong thời gian dài, phần vỏ thượng thận sản xuất cortisol co lại và mất khả năng phản ứng nhanh.

Vì nguyên nhân nằm ở tín hiệu từ não chứ không phải tổn thương tại tuyến thượng thận, tình trạng này được xếp vào nhóm suy thượng thận thứ phát (hay do thuốc). Một điểm đáng chú ý: hormone giữ muối aldosterone chủ yếu được điều hòa bởi hệ renin – angiotensin chứ không phụ thuộc nhiều vào ACTH, nên ở thể thứ phát thường ít gặp rối loạn muối nước nặng như ở bệnh Addison. Tuy vậy, thiếu cortisol đơn thuần vẫn có thể gây tụt huyết áp và hạ natri máu.

Ai có nguy cơ cao hơn

Bất kỳ ai dùng corticoid toàn thân kéo dài đều có thể bị ức chế trục HPA. Nguy cơ cao hơn khi:

  • Dùng thuốc liên tục nhiều tuần trở lên, hoặc nhiều đợt lặp lại.
  • Dùng liều cao, uống buổi tối hoặc chia nhiều lần trong ngày.
  • Kết hợp nhiều đường dùng corticoid: uống, hít liều cao, bôi diện rộng, tiêm khớp.
  • Dùng cùng thuốc làm chậm chuyển hóa corticoid, khiến nồng độ thuốc cao hơn dự kiến.
  • Đã có biểu hiện hội chứng Cushing do thuốc.

Mức độ ức chế khác nhau giữa từng người nên không thể dự đoán chính xác chỉ bằng thời gian và liều. Đó là lý do bác sĩ thận trọng với mọi người dùng thuốc dài ngày.

Triệu chứng của suy thượng thận mạn tính

Khi ngừng thuốc quá nhanh hoặc tuyến thượng thận phục hồi chậm, triệu chứng thường xuất hiện từ từ và dễ bị nhầm với mệt mỏi thông thường:

  • Mệt mỏi kéo dài, yếu cơ, giảm sức bền.
  • Chán ăn, buồn nôn, sụt cân.
  • Đau bụng âm ỉ, rối loạn tiêu hóa.
  • Chóng mặt khi đứng dậy do huyết áp thấp tư thế.
  • Đau cơ, đau khớp lan tỏa.
  • Giảm tập trung, buồn bã, dễ cáu.
  • Có thể có hạ đường huyết, nhất là ở trẻ em: run, vã mồ hôi, đói cồn cào.

Khác với bệnh Addison nguyên phát, suy thượng thận thứ phát thường không gây sạm da vì ACTH không tăng cao.

Cơn suy thượng thận cấp: tình huống cấp cứu

Cơn suy thượng thận cấp xảy ra khi cơ thể thiếu cortisol nghiêm trọng, thường bị kích hoạt bởi một stress như nhiễm trùng, nôn tiêu chảy, chấn thương, phẫu thuật, hoặc khi ngừng thuốc đột ngột. Đây là tình trạng có thể tử vong nếu không điều trị kịp.

Dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay

  • Mệt lả, yếu đến mức không đứng hoặc ngồi được.
  • Tụt huyết áp, choáng, ngất, da lạnh ẩm.
  • Nôn liên tục, tiêu chảy, đau bụng dữ dội.
  • Sốt hoặc hạ thân nhiệt.
  • Lú lẫn, lơ mơ, co giật hoặc hôn mê.

Gia đình nên làm gì

  • Gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
  • Nói rõ với nhân viên y tế rằng người bệnh đã hoặc đang dùng Prednisolone dài ngày và mới ngừng hoặc giảm thuốc.
  • Mang theo vỉ thuốc, đơn thuốc hoặc thẻ cảnh báo steroid nếu có.
  • Không cho người đang lơ mơ ăn uống để tránh sặc.

Tại bệnh viện, người bệnh thường được truyền dịch và tiêm hydrocortisone, đồng thời tìm và xử trí nguyên nhân khởi phát. Điều trị càng sớm, khả năng hồi phục càng tốt.

Bác sĩ chẩn đoán như thế nào

Chẩn đoán dựa trên tiền sử dùng corticoid, triệu chứng và xét nghiệm. Các xét nghiệm thường dùng gồm:

Xét nghiệmMục đích
Cortisol máu buổi sángĐánh giá sơ bộ khả năng tự sản xuất cortisol; lấy máu khi cortisol tự nhiên ở mức cao nhất.
Nghiệm pháp kích thích ACTHKiểm tra tuyến thượng thận có đáp ứng khi được kích thích hay không.
ACTH máuGiúp phân biệt nguyên nhân tại tuyến thượng thận hay do tuyến yên, vùng dưới đồi.
Điện giải đồ, đường huyếtPhát hiện hạ natri, hạ đường huyết đi kèm.

Prednisolone có thể được máy xét nghiệm nhận diện một phần như cortisol, vì vậy bác sĩ thường dặn thời điểm uống thuốc trước khi lấy máu. Người bệnh nên làm đúng hướng dẫn và không tự ý bỏ thuốc nhiều ngày để “cho kết quả chính xác”. Trong tình huống cấp cứu, bác sĩ sẽ điều trị ngay mà không chờ kết quả.

Liều stress khi ốm, chấn thương hoặc phẫu thuật

Người đang dùng hoặc mới ngưng corticoid dài ngày có thể không tự tăng cortisol đủ khi cơ thể gặp stress. Vì vậy bác sĩ thường đưa ra khái niệm “liều stress”, tức là tăng tạm thời lượng glucocorticoid trong những tình huống đặc biệt rồi quay về mức cũ khi đã qua.

  • Ốm nhẹ đến vừa có sốt: bác sĩ có thể hướng dẫn tăng liều trong vài ngày. Mức tăng và thời gian cụ thể cần được thống nhất trước với bác sĩ điều trị.
  • Nôn, tiêu chảy không giữ được thuốc uống: cần đến cơ sở y tế để được tiêm, không chờ ở nhà.
  • Phẫu thuật, thủ thuật lớn, sinh nở: bác sĩ gây mê sẽ quyết định bổ sung corticoid đường tiêm trước, trong và sau mổ.

Liều stress không phải điều người bệnh tự tính. Hãy hỏi bác sĩ “kế hoạch ngày ốm” của riêng mình và ghi lại. Các bước thực tế như thẻ cảnh báo, sổ theo dõi được trình bày trong bài ngưng Prednisolone đúng cách.

Điều trị và phục hồi

Nếu được chẩn đoán suy thượng thận do thuốc, bác sĩ có thể cho dùng lại một liều glucocorticoid sinh lý (thường là hydrocortisone hoặc một liều nhỏ Prednisolone) rồi giảm rất chậm, định kỳ đánh giá lại trục HPA. Phần lớn trường hợp tuyến thượng thận phục hồi dần, nhưng thời gian rất khác nhau, có thể từ vài tuần đến hơn một năm.

Trong thời gian phục hồi, người bệnh cần:

  • Uống thuốc đều, không bỏ liều.
  • Mang thẻ cảnh báo steroid.
  • Biết rõ khi nào cần liều stress và khi nào phải đi viện.
  • Theo dõi các dấu hiệu tác dụng phụ của corticoid và tái khám định kỳ.

Phòng ngừa: điều quan trọng nhất

Phần lớn các trường hợp suy thượng thận sau ngừng Prednisolone có thể phòng tránh bằng cách không tự ý dừng thuốc, tuân thủ lịch giảm liều mà bác sĩ đã lập, và luôn cho nhân viên y tế biết bạn đang hoặc từng dùng corticoid. Nếu có dấu hiệu mệt lả, tụt huyết áp, nôn nhiều hoặc lú lẫn trong giai đoạn giảm hoặc sau khi ngừng thuốc, hãy coi đó là tình huống cần khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Suy thượng thận do Prednisolone có hồi phục được không?

Trong đa số trường hợp, trục HPA có thể phục hồi theo thời gian khi được giảm thuốc đúng cách. Tốc độ phục hồi khác nhau giữa từng người, nên bác sĩ thường đánh giá lại bằng xét nghiệm cortisol trước khi cho ngưng hẳn.

Mệt mỏi sau ngừng Prednisolone có phải luôn là suy thượng thận?

Không hẳn. Mệt có thể do hội chứng cai steroid, bệnh nền tái phát, thiếu máu hay nhiều nguyên nhân khác. Tuy nhiên nếu mệt kèm chóng mặt, tụt huyết áp, buồn nôn hoặc sụt cân, bạn nên đi khám để được kiểm tra cortisol.

Dùng Prednisolone vài ngày có gây suy thượng thận không?

Đợt ngắn vài ngày thường ít gây ức chế trục HPA đáng kể. Nguy cơ tăng khi dùng kéo dài hoặc dùng nhiều đợt lặp lại. Nếu bạn đã dùng nhiều đợt trong năm, hãy báo cho bác sĩ.

Trẻ em có bị suy thượng thận sau ngừng Prednisolone không?

Có thể. Trẻ dùng corticoid dài ngày, ví dụ trong hội chứng thận hư, cũng cần giảm liều theo chỉ định. Trẻ có thể biểu hiện hạ đường huyết, li bì, nôn; khi đó cần đưa trẻ đi khám ngay.

Bài liên quan