Tác động tiêu cực của corticoid lên mắt: Glaucoma và đục thủy tinh thể
Corticoid, kể cả prednisolone uống, thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt, thuốc hít hay kem bôi quanh mắt, có thể gây hai biến chứng chính ở mắt: tăng nhãn áp dẫn đến glaucoma do steroid và đục thủy tinh thể dưới bao sau. Cả hai thường tiến triển âm thầm, không đau, nên cách bảo vệ thị lực tốt nhất là khám mắt định kỳ khi phải dùng corticoid kéo dài và không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid.
Hai biến chứng, hai cơ chế khác nhau
| Đặc điểm | Tăng nhãn áp / glaucoma do steroid | Đục thủy tinh thể dưới bao sau |
|---|---|---|
| Cấu trúc bị ảnh hưởng | Hệ thống thoát thủy dịch, sau đó là thần kinh thị giác | Thủy tinh thể (vùng phía sau, ngay dưới bao) |
| Đường dùng hay liên quan | Nhỏ mắt, tiêm quanh/trong mắt nhiều nhất; đường uống và hít ít hơn | Đường uống và nhỏ mắt kéo dài; liều tích lũy càng cao nguy cơ càng lớn |
| Khả năng hồi phục | Nhãn áp thường giảm khi ngưng thuốc; tổn thương thần kinh đã xảy ra thì không hồi phục | Không tự hết; điều trị bằng phẫu thuật nếu ảnh hưởng thị lực |
| Triệu chứng sớm | Thường không có | Chói, lóa, khó đọc chữ nhỏ, khó nhìn dưới ánh sáng mạnh |
Tăng nhãn áp do steroid: “kẻ trộm thị lực” lặng lẽ
Nhãn áp được duy trì nhờ cân bằng giữa lượng thủy dịch sinh ra và lượng thoát ra qua vùng bè ở góc tiền phòng. Corticoid có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng của vùng bè, khiến thủy dịch thoát chậm hơn, nhãn áp tăng lên. Không phải ai dùng corticoid cũng bị; một nhóm người có cơ địa “đáp ứng với steroid” sẽ tăng nhãn áp rõ hơn hẳn người khác.
Nếu nhãn áp cao kéo dài, thần kinh thị giác bị tổn thương dần, thị trường thu hẹp từ ngoại vi vào trung tâm. Người bệnh thường không nhận ra cho đến khi đã mất một phần thị trường đáng kể. Vì vậy biến chứng này chỉ phát hiện sớm được bằng đo nhãn áp và khám đáy mắt.
Thời điểm tăng nhãn áp có thể đến sau vài tuần dùng thuốc nhỏ mắt, nhưng cũng có thể muộn hơn. Với corticoid tiêm trong hoặc quanh nhãn cầu, tác dụng kéo dài nên nhãn áp có thể tăng trong nhiều tháng.
Đục thủy tinh thể dưới bao sau
Đục thủy tinh thể do tuổi tác thường bắt đầu ở nhân hoặc vỏ. Đục do corticoid có đặc trưng là xuất hiện ở phần sau của thủy tinh thể, ngay dưới bao. Vì vùng này nằm gần điểm hội tụ của ánh sáng, chỉ một đám đục nhỏ cũng có thể gây triệu chứng rõ:
- Chói lóa khi lái xe ban đêm hoặc đi ngoài nắng.
- Khó đọc sách, nhìn gần kém dù đã đeo kính.
- Nhìn mờ hơn khi đồng tử co nhỏ (dưới ánh sáng mạnh).
- Quầng sáng quanh đèn.
Nguy cơ liên quan đến liều tích lũy và thời gian dùng corticoid. Người phải dùng prednisolone uống nhiều tháng vì bệnh tự miễn, hen nặng, ghép tạng, bệnh thận… là nhóm cần chú ý. Đục thủy tinh thể đã hình thành thường không mất đi khi ngưng thuốc. Khi ảnh hưởng sinh hoạt, phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo là phương pháp điều trị hiệu quả.
Ai có nguy cơ cao hơn
Với tăng nhãn áp
- Người đã có glaucoma góc mở hoặc nghi ngờ glaucoma.
- Có cha mẹ, anh chị em ruột bị glaucoma.
- Cận thị nặng.
- Đái tháo đường.
- Trẻ em, đặc biệt trẻ nhỏ, có thể tăng nhãn áp nhanh và mạnh.
- Người có bệnh mô liên kết như viêm khớp dạng thấp.
Với đục thủy tinh thể
- Dùng corticoid toàn thân kéo dài hoặc nhiều đợt.
- Người cao tuổi, đái tháo đường.
- Người có tiền sử viêm màng bồ đào (bản thân viêm cũng gây đục).
Đường dùng nào cũng có thể liên quan
Nhiều người nghĩ chỉ thuốc nhỏ mắt mới ảnh hưởng mắt. Thực tế:
- Thuốc nhỏ mắt, tiêm quanh hoặc trong nhãn cầu: nguy cơ tăng nhãn áp cao nhất do tác động trực tiếp.
- Thuốc uống, tiêm toàn thân: liên quan rõ với đục thủy tinh thể, cũng có thể tăng nhãn áp.
- Thuốc hít, xịt mũi liều cao kéo dài: nguy cơ thấp hơn nhưng không bằng không, nhất là ở người có yếu tố nguy cơ.
- Kem bôi quanh mí mắt: có thể thấm vào mắt và gây tăng nhãn áp; thường gặp ở người tự bôi thuốc chứa corticoid cho chàm, viêm da mí mắt trong thời gian dài.
Thói quen tự mua kem bôi chứa corticoid cho các vấn đề da có thể để lại hậu quả cả ở mắt; xem thêm bài sự nguy hiểm của việc tự ý mua corticoid điều trị viêm da.
Triệu chứng cần đi khám mắt ngay
- Nhìn mờ tăng dần hoặc đột ngột.
- Đau nhức mắt, đỏ mắt kèm đau đầu, buồn nôn.
- Thấy quầng sáng màu quanh bóng đèn.
- Cảm giác thu hẹp tầm nhìn, hay va vào đồ vật bên cạnh.
- Chói lóa tăng nhiều khi lái xe ban đêm.
Ngoài ra, corticoid toàn thân có thể gây một tình trạng ít gặp là bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch, biểu hiện nhìn mờ, méo hình ở trung tâm. Nếu thấy đường thẳng bị cong hay có đốm mờ ở giữa tầm nhìn, cũng nên đi khám sớm.
Lịch khám mắt khi dùng corticoid
Không có một lịch duy nhất cho mọi người; bác sĩ sẽ điều chỉnh theo đường dùng, liều, thời gian và yếu tố nguy cơ. Một số nguyên tắc thường áp dụng:
- Trước khi bắt đầu corticoid kéo dài: nên khám mắt nền, đo nhãn áp, nhất là ở người có yếu tố nguy cơ.
- Khi dùng thuốc nhỏ mắt corticoid: đo nhãn áp trong các lần tái khám theo hẹn của bác sĩ mắt.
- Khi dùng corticoid uống nhiều tháng: khám mắt định kỳ theo khuyến nghị của bác sĩ điều trị, thường ít nhất mỗi năm một lần hoặc sớm hơn khi có triệu chứng.
- Trẻ em dùng corticoid kéo dài: cần được nhắc khám mắt, vì trẻ ít khi tự than phiền về thị lực.
Khám mắt là một phần trong kế hoạch theo dõi toàn diện, cùng với đo huyết áp, đường huyết, mật độ xương; xem bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị prednisolone lâu dài.
Giảm nguy cơ mà không bỏ điều trị cần thiết
Biến chứng mắt không phải lý do để tự ngưng corticoid, vì nhiều bệnh nền cần thuốc này và ngưng đột ngột sau thời gian dài còn gây suy thượng thận. Thay vào đó:
- Báo cho bác sĩ nếu bạn hoặc người thân có glaucoma.
- Dùng đúng liều, đúng thời gian; không tự kéo dài đợt thuốc nhỏ mắt.
- Hỏi bác sĩ về khả năng dùng liều thấp nhất có hiệu quả hoặc thuốc thay thế giúp giảm corticoid.
- Kiểm soát tốt đường huyết nếu bị đái tháo đường.
- Đeo kính râm chống tia cực tím khi ra nắng.
Nếu cần giảm hoặc ngưng corticoid uống vì biến chứng mắt, bác sĩ sẽ lên lịch giảm dần phù hợp, như phân tích trong bài tại sao không được tự ý dừng thuốc đột ngột.
Câu hỏi thường gặp
Tăng nhãn áp do corticoid có hết khi ngưng thuốc không?
Phần lớn trường hợp nhãn áp giảm dần sau khi ngưng hoặc giảm corticoid. Tuy nhiên tổn thương thần kinh thị giác đã xảy ra thì không hồi phục, nên phát hiện sớm qua đo nhãn áp rất quan trọng.
Dùng thuốc hít corticoid trị hen có gây đục thủy tinh thể không?
Nguy cơ thấp hơn nhiều so với corticoid uống, nhưng có thể tăng khi dùng liều cao kéo dài, nhất là ở người lớn tuổi. Không nên tự ngưng thuốc hít; hãy trao đổi với bác sĩ và khám mắt định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ.
Đục thủy tinh thể do corticoid có mổ được như đục do tuổi già không?
Có. Phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo cũng áp dụng cho đục do corticoid. Bác sĩ sẽ đánh giá thêm tình trạng viêm và bệnh nền trước khi mổ.
Kính râm có ngăn được đục thủy tinh thể do corticoid không?
Kính râm giúp giảm tác hại của tia cực tím, một yếu tố gây đục thủy tinh thể nói chung, và giảm chói. Nó không loại bỏ được nguy cơ do corticoid, nên khám mắt định kỳ vẫn cần thiết.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.