Nguy cơ loãng xương và đái tháo đường khi dùng corticoid
Corticoid như prednisolone có thể gây loãng xương và làm tăng đường huyết, đôi khi dẫn đến đái tháo đường do thuốc. Hai tác dụng phụ này phổ biến ở người dùng corticoid đường uống kéo dài, phát triển âm thầm, và hoàn toàn có thể phát hiện sớm bằng đo mật độ xương và xét nghiệm đường huyết. Phòng ngừa từ đầu, thay vì đợi gãy xương hay đường huyết quá cao, là chiến lược được các hướng dẫn chuyên môn khuyến cáo.
Phần 1: Loãng xương do corticoid
Corticoid tác động lên xương như thế nào
Xương luôn được đổi mới: tế bào hủy xương dọn bỏ xương cũ, tế bào tạo xương xây xương mới. Corticoid tác động lên cả hai phía, nhưng ảnh hưởng mạnh nhất là ức chế tế bào tạo xương. Ngoài ra thuốc giảm hấp thu canxi ở ruột, tăng thải canxi qua thận và ảnh hưởng đến hormone sinh dục, càng làm xương mất cân bằng.
Mất xương diễn ra nhanh nhất trong những tháng đầu điều trị. Điều đáng chú ý là nguy cơ gãy xương tăng lên ngay cả khi chỉ số mật độ xương chưa giảm nhiều, vì corticoid còn ảnh hưởng đến chất lượng cấu trúc xương. Vị trí hay gãy là đốt sống, cổ xương đùi, cổ tay.
Ai có nguy cơ cao
- Dùng corticoid đường uống liên tục trong nhiều tháng.
- Phụ nữ sau mãn kinh, nam giới lớn tuổi.
- Người có tiền sử gãy xương do chấn thương nhẹ, hoặc gia đình có người gãy cổ xương đùi.
- Người gầy, ít vận động, hút thuốc lá, uống nhiều rượu.
- Người có bệnh nền tự thân gây mất xương như viêm khớp dạng thấp, bệnh viêm ruột.
Phát hiện sớm
Loãng xương không gây triệu chứng cho đến khi gãy xương. Vì vậy, với người dự kiến dùng corticoid kéo dài, bác sĩ thường đánh giá nguy cơ gãy xương ngay từ đầu, có thể bằng đo mật độ xương DXA và các công cụ ước tính nguy cơ. Dấu hiệu gợi ý đã có gãy lún đốt sống gồm đau lưng đột ngột, giảm chiều cao, lưng còng dần.
Phòng ngừa và điều trị
- Canxi và vitamin D: đảm bảo đủ qua ăn uống, bổ sung khi bác sĩ chỉ định.
- Thuốc bảo vệ xương: với người nguy cơ cao, bác sĩ có thể kê nhóm bisphosphonate hoặc thuốc khác ngay từ khi bắt đầu corticoid.
- Vận động chịu lực: đi bộ, tập sức cơ, tập thăng bằng.
- Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu.
- Phòng té ngã trong nhà.
Tin tốt là sau khi giảm hoặc ngưng corticoid, nguy cơ gãy xương giảm dần. Đây là lý do bác sĩ luôn cố gắng dùng liều thấp nhất có hiệu quả.
Phần 2: Tăng đường huyết và đái tháo đường do corticoid
Cơ chế
Corticoid là hormone "chống stress", tự nhiên có vai trò nâng đường huyết. Ở liều điều trị, thuốc làm gan tăng sản xuất glucose, giảm khả năng cơ và mô mỡ sử dụng glucose (tức là đề kháng insulin), đồng thời có thể ảnh hưởng đến tế bào sản xuất insulin của tụy.
Đặc điểm dễ bỏ sót
Khi uống prednisolone một lần vào buổi sáng, đường huyết thường tăng rõ nhất vào buổi chiều và tối, trong khi đường huyết lúc đói buổi sáng có thể gần như bình thường. Vì vậy nếu chỉ xét nghiệm đường huyết lúc đói, tình trạng tăng đường huyết do corticoid có thể bị bỏ sót. Bác sĩ có thể đề nghị đo đường huyết sau ăn trưa hoặc buổi chiều.
Ai có nguy cơ cao
- Người đã có đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường.
- Người thừa cân, béo phì, ít vận động.
- Tiền sử đái tháo đường thai kỳ, gia đình có người đái tháo đường.
- Người cao tuổi; người dùng liều cao.
Triệu chứng cần chú ý
Khát nhiều, tiểu nhiều, đặc biệt về đêm, mệt mỏi, nhìn mờ, vết thương lâu lành, nhiễm nấm sinh dục. Đường huyết rất cao kèm lơ mơ, nôn, thở nhanh là tình trạng cấp cứu.
Quản lý
- Người đã có đái tháo đường cần được bác sĩ điều chỉnh thuốc hạ đường huyết hoặc insulin khi bắt đầu corticoid, và điều chỉnh lại khi giảm liều corticoid để tránh hạ đường huyết.
- Người chưa có đái tháo đường nên được kiểm tra đường huyết trước và trong quá trình dùng corticoid kéo dài.
- Chế độ ăn hạn chế đường, tinh bột tinh chế, chia nhỏ bữa; tăng rau, chất xơ.
- Vận động đều đặn giúp cơ sử dụng glucose tốt hơn.
Đái tháo đường do corticoid nhiều khi cải thiện sau khi giảm hoặc ngưng thuốc, nhưng một số người, đặc biệt người vốn có nguy cơ, có thể tiếp tục cần điều trị.
So sánh hai nguy cơ
| Tiêu chí | Loãng xương | Tăng đường huyết |
|---|---|---|
| Khởi phát | Mất xương nhanh trong những tháng đầu | Có thể xuất hiện từ những ngày đầu dùng liều cao |
| Triệu chứng | Thường không có cho đến khi gãy xương | Có thể không có hoặc khát, tiểu nhiều |
| Cách phát hiện | Đo mật độ xương, đánh giá nguy cơ gãy xương | Đường huyết, đặc biệt buổi chiều; HbA1c |
| Phòng ngừa chính | Canxi, vitamin D, vận động, thuốc bảo vệ xương khi cần | Ăn uống, vận động, theo dõi, thuốc khi cần |
| Sau ngưng corticoid | Nguy cơ giảm dần | Thường cải thiện, một số người cần điều trị tiếp |
Kế hoạch theo dõi thực tế
Nếu bạn sắp dùng prednisolone trong thời gian dài, hãy chủ động hỏi bác sĩ:
- Tôi có cần đo mật độ xương không, và khi nào?
- Tôi có cần bổ sung canxi, vitamin D hay thuốc bảo vệ xương?
- Tôi nên kiểm tra đường huyết vào thời điểm nào, bao lâu một lần?
- Nếu tôi đang dùng thuốc đái tháo đường, cần điều chỉnh thế nào khi liều corticoid thay đổi?
Bạn có thể dùng bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị prednisolone lâu dài làm danh sách kiểm tra. Những ảnh hưởng khác lên xương khớp như hoại tử chỏm xương đùi được trình bày tại bài prednisolone ảnh hưởng đến hệ xương khớp như thế nào.
Đừng vì sợ mà bỏ thuốc
Biết về nguy cơ không có nghĩa là nên từ chối hoặc tự ngưng corticoid. Với nhiều bệnh như lupus, viêm mạch, hen nặng, corticoid là thuốc cần thiết, có khi cứu mạng. Điều cần làm là dùng đúng chỉ định, theo dõi đầy đủ và phòng ngừa chủ động. Ngưng corticoid đột ngột sau thời gian dài có thể gây suy tuyến thượng thận nguy hiểm; mọi thay đổi về liều cần có bác sĩ hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng corticoid dạng hít có gây loãng xương không?
Corticoid hít liều thông thường ít ảnh hưởng toàn thân hơn nhiều so với đường uống. Liều hít cao kéo dài có thể có ảnh hưởng nhất định, nên bác sĩ thường dùng liều thấp nhất kiểm soát được bệnh.
Đường huyết cao do prednisolone có hết khi ngưng thuốc không?
Ở nhiều người, đường huyết trở lại bình thường sau khi giảm hoặc ngưng thuốc. Tuy nhiên những người vốn có nguy cơ cao có thể tiếp tục bị đái tháo đường, nên vẫn cần kiểm tra lại sau khi ngưng.
Uống canxi có đủ để phòng loãng xương do corticoid?
Canxi và vitamin D là nền tảng nhưng thường không đủ với người nguy cơ cao dùng corticoid dài ngày. Bác sĩ có thể cân nhắc thêm thuốc bảo vệ xương dựa trên đánh giá nguy cơ gãy xương.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.