Prednisolone ảnh hưởng đến hệ xương khớp như thế nào
Prednisolone dùng liều cao hoặc kéo dài có thể ảnh hưởng đến hệ vận động theo nhiều cách: hoại tử vô mạch xương (thường gặp ở chỏm xương đùi), bệnh cơ do steroid gây yếu cơ đùi và vai, gân yếu dễ tổn thương, và chậm liền xương sau gãy. Loãng xương là tác dụng phụ được biết nhiều nhất, nhưng những biến chứng còn lại thường bị bỏ sót vì dấu hiệu ban đầu mơ hồ. Bài viết này tập trung vào các biến chứng đó để người bệnh nhận ra sớm và báo bác sĩ kịp thời.
Nếu bạn quan tâm riêng về loãng xương, hãy xem bài nguy cơ loãng xương và đái tháo đường khi dùng corticoid.
Hoại tử vô mạch xương: biến chứng cần nhớ tên
Đó là gì
Hoại tử vô mạch, còn gọi là hoại tử xương do thiếu máu, xảy ra khi một vùng xương mất nguồn máu nuôi và các tế bào xương chết dần. Về sau, phần xương này có thể lún xẹp, làm mặt khớp không còn tròn đều, dẫn tới thoái hóa khớp thứ phát. Vị trí hay gặp nhất là chỏm xương đùi ở khớp háng; ngoài ra có thể gặp ở chỏm xương cánh tay, lồi cầu xương đùi ở gối, xương sên ở cổ chân.
Liên quan đến corticoid
Corticoid là một trong những nguyên nhân không do chấn thương phổ biến nhất của hoại tử chỏm xương đùi. Cơ chế được cho là liên quan đến thay đổi chuyển hóa mỡ, tăng áp lực trong tủy xương và ảnh hưởng đến vi tuần hoàn. Nguy cơ tăng theo liều và thời gian, nhưng biến chứng này cũng đã được ghi nhận sau những đợt liều cao tương đối ngắn, nên không thể loại trừ chỉ vì "mới dùng ít". Uống rượu nhiều và một số bệnh nền như lupus làm tăng thêm nguy cơ.
Dấu hiệu sớm
- Đau vùng bẹn hoặc háng, có thể lan xuống đùi hoặc gối, tăng khi đi lại, chịu lực.
- Đau mông hoặc đau khi xoay khớp háng.
- Về sau đau cả khi nghỉ, đi khập khiễng, hạn chế vận động khớp háng.
Giai đoạn rất sớm, X-quang có thể còn bình thường. Chụp cộng hưởng từ giúp phát hiện sớm hơn. Phát hiện ở giai đoạn chưa lún xẹp mở ra nhiều lựa chọn điều trị bảo tồn hơn, nên đừng xem nhẹ cơn đau háng dai dẳng khi đang hoặc đã từng dùng corticoid.
Bệnh cơ do steroid
Corticoid làm tăng phân giải protein cơ và giảm tổng hợp, dẫn tới teo và yếu cơ. Bệnh cơ do steroid thường ảnh hưởng nhóm cơ gốc chi, tức là cơ đùi, cơ hông và cơ vai.
Dấu hiệu điển hình là khó đứng dậy khỏi ghế thấp hoặc bồn cầu, khó leo cầu thang, khó giơ tay chải đầu, phơi quần áo. Khác với viêm cơ, bệnh cơ do steroid thường không đau nhiều. Tình trạng này tiến triển âm thầm qua nhiều tuần đến nhiều tháng, nên người bệnh hay nghĩ do tuổi tác hoặc do bệnh chính.
Một dạng nặng hơn, cấp tính, có thể xảy ra ở bệnh nhân nằm hồi sức dùng corticoid liều cao cùng một số thuốc khác. Với người dùng ở nhà, bệnh cơ thường cải thiện dần trong nhiều tuần đến nhiều tháng sau khi bác sĩ giảm liều, kết hợp tập luyện phục hồi.
Gân yếu và nguy cơ đứt gân
Corticoid có thể làm suy yếu cấu trúc collagen của gân. Nguy cơ đứt gân, nhất là gân Achilles ở gót chân, tăng lên rõ khi corticoid được dùng cùng kháng sinh nhóm fluoroquinolone như ciprofloxacin, levofloxacin, đặc biệt ở người cao tuổi. Vì vậy nếu đang dùng prednisolone mà được kê kháng sinh, hãy nhắc bác sĩ hoặc dược sĩ về điều này.
Tiêm corticoid trực tiếp vào gân hoặc tiêm lặp lại nhiều lần quanh gân cũng có thể làm gân yếu đi. Dấu hiệu cảnh báo gồm đau, sưng dọc đường đi của gân, hoặc cảm giác "bụp" kèm mất khả năng nhón chân.
Danh sách các thuốc cần thận trọng khi dùng chung có trong bài tương tác thuốc cần tránh khi uống prednisolone.
Chậm liền xương và gãy xương bất thường
Corticoid ảnh hưởng đến tạo cốt bào, tế bào xây dựng xương, nên ngoài việc làm xương mỏng đi còn có thể khiến xương gãy liền chậm hơn. Ở người dùng lâu ngày, gãy lún đốt sống có thể xảy ra với chấn thương rất nhẹ, thậm chí khi cúi người nâng vật nặng, biểu hiện bằng đau lưng đột ngột, giảm chiều cao. Bất kỳ cơn đau lưng mới, dữ dội nào ở người dùng corticoid lâu dài đều nên được khám.
Tóm tắt các biến chứng và dấu hiệu
| Biến chứng | Dấu hiệu gợi ý | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Hoại tử chỏm xương đùi | Đau bẹn, háng khi đi lại, khập khiễng | Khám sớm, có thể cần chụp MRI |
| Bệnh cơ do steroid | Khó đứng dậy, khó leo cầu thang, khó giơ tay | Báo bác sĩ để xem xét liều; tập phục hồi |
| Tổn thương gân | Đau, sưng gót chân hoặc gân; cảm giác đứt | Ngưng vận động mạnh, khám ngay |
| Gãy lún đốt sống | Đau lưng đột ngột, giảm chiều cao, gù | Khám, chụp phim, đánh giá loãng xương |
Giảm thiểu rủi ro cho hệ xương khớp
- Dùng corticoid theo đúng chỉ định, không tự kéo dài hoặc tăng liều. Liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất là nguyên tắc chung bảo vệ xương khớp.
- Duy trì vận động đều đặn, kết hợp bài tập sức cơ và đi bộ; tham khảo những bài tập vận động tốt cho người viêm xương khớp.
- Ăn đủ đạm, canxi; bổ sung vitamin D, canxi hoặc thuốc bảo vệ xương khi bác sĩ chỉ định.
- Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá.
- Phòng té ngã: nhà đủ sáng, sàn khô, có tay vịn ở nhà tắm.
- Báo bác sĩ sớm khi có đau háng, yếu cơ hay đau lưng mới.
Phần lớn người dùng prednisolone ngắn ngày không gặp những biến chứng trên. Tuy nhiên với người phải dùng lâu, hiểu biết về các dấu hiệu sớm giúp phát hiện kịp thời, khi việc can thiệp còn mang lại hiệu quả cao nhất. Đừng tự ngưng thuốc khi nghi ngờ biến chứng; hãy liên hệ bác sĩ để được điều chỉnh an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Đau háng khi đang uống prednisolone có phải luôn là hoại tử xương?
Không phải lúc nào cũng vậy. Đau háng có thể do nhiều nguyên nhân như căng cơ, viêm gân, thoái hóa khớp. Tuy nhiên ở người dùng corticoid, đau háng kéo dài cần được khám để loại trừ hoại tử vô mạch, vì phát hiện sớm giúp điều trị tốt hơn.
Yếu cơ do prednisolone có hồi phục không?
Bệnh cơ do steroid thường cải thiện dần sau khi bác sĩ giảm liều, nhưng có thể mất nhiều tuần đến nhiều tháng. Tập luyện sức cơ và ăn đủ đạm hỗ trợ quá trình phục hồi.
Dùng prednisolone vài ngày có gây hoại tử xương không?
Nguy cơ chủ yếu liên quan đến liều cao và dùng kéo dài. Biến chứng sau đợt ngắn rất hiếm nhưng đã được ghi nhận, vì vậy đau háng dai dẳng sau dùng corticoid vẫn nên báo bác sĩ.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.