Prednisolone và nguy cơ nhiễm trùng cơ hội ở bệnh nhân
Prednisolone, nhất là khi dùng liều cao hoặc kéo dài nhiều tuần, làm giảm khả năng chống đỡ của hệ miễn dịch và tạo điều kiện cho các nhiễm trùng cơ hội: những mầm bệnh bình thường ít gây hại hoặc đang “ngủ yên” trong cơ thể như nấm candida, virus zona, vi khuẩn lao, virus viêm gan B hay nấm Pneumocystis. Nguy cơ tăng theo liều, thời gian dùng và khi phối hợp với thuốc ức chế miễn dịch khác. Sàng lọc trước điều trị, tiêm phòng phù hợp và đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường là ba cách bảo vệ chính.
Vì sao corticoid mở đường cho nhiễm trùng cơ hội
Prednisolone tác động lên nhiều mắt xích của hệ miễn dịch cùng lúc: giảm số lượng và chức năng tế bào lympho T, giảm khả năng của bạch cầu di chuyển đến ổ viêm, giảm sản xuất cytokine báo động. Chính những tác dụng này giúp kiểm soát bệnh tự miễn, hen, viêm thận…, nhưng cũng làm giảm khả năng của cơ thể trong việc khống chế các mầm bệnh cơ hội, đặc biệt những tác nhân mà miễn dịch tế bào T giữ vai trò chủ chốt.
Nguy cơ không giống nhau ở mọi người. Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:
- Liều cao và thời gian dùng kéo dài.
- Dùng phối hợp với methotrexat, azathioprin, cyclophosphamid, thuốc sinh học, thuốc chống thải ghép.
- Tuổi cao, đái tháo đường, bệnh phổi mạn, bệnh thận.
- Bản thân bệnh nền có ảnh hưởng đến miễn dịch (như lupus, ung thư máu).
- Suy dinh dưỡng, giảm bạch cầu lympho.
Đợt prednisolone ngắn vài ngày ở người khỏe mạnh thường không làm tăng đáng kể các nhiễm trùng cơ hội nghiêm trọng. Mối quan tâm chủ yếu dành cho người dùng kéo dài.
Các nhiễm trùng cơ hội đáng chú ý
| Nhiễm trùng | Biểu hiện gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nấm miệng, họng (candida) | Mảng trắng trên lưỡi, má trong, khó chịu khi nuốt | Hay gặp; cũng gặp ở người dùng corticoid hít không súc miệng |
| Zona (giời leo) | Đau rát một bên cơ thể, sau đó nổi mụn nước theo dải | Virus thủy đậu tái hoạt; zona mắt cần khám ngay |
| Lao tái hoạt | Ho kéo dài, sốt về chiều, sụt cân, ra mồ hôi đêm | Có thể lao phổi hoặc ngoài phổi |
| Viêm gan B bùng phát | Mệt, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm; có thể không triệu chứng | Xảy ra ở người mang virus hoặc từng nhiễm |
| Viêm phổi do Pneumocystis (PCP) | Khó thở tăng dần, ho khan, sốt, mệt khi gắng sức | Nguy hiểm; thường ở người dùng liều cao kèm thuốc ức chế miễn dịch khác |
| Giun lươn (Strongyloides) | Rối loạn tiêu hóa, ngứa, có thể nhiễm trùng lan tỏa nặng | Cân nhắc ở người sống hoặc từng sống ở vùng nhiệt đới |
Nấm miệng
Là nhiễm trùng cơ hội dễ gặp nhất. Thường điều trị được bằng thuốc kháng nấm do bác sĩ kê. Giữ vệ sinh răng miệng, vệ sinh răng giả, súc miệng sau khi dùng thuốc hít corticoid giúp hạn chế.
Zona
Người lớn tuổi dùng corticoid có nguy cơ zona cao hơn. Thuốc kháng virus hiệu quả hơn khi dùng sớm, nên hãy đi khám ngay khi thấy đau rát một bên kèm nổi mụn nước. Zona quanh mắt hoặc trên chóp mũi cần khám mắt khẩn.
Lao tái hoạt
Nhiều người mang vi khuẩn lao ở trạng thái tiềm ẩn mà không biết. Khi miễn dịch giảm, lao có thể hoạt động trở lại. Việt Nam là quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao, vì vậy đây là nguy cơ cần đặc biệt quan tâm khi dùng corticoid kéo dài.
Viêm gan B tái hoạt
Ở người mang virus viêm gan B, corticoid và thuốc ức chế miễn dịch có thể làm virus nhân lên mạnh, gây viêm gan bùng phát, đôi khi nặng. Xét nghiệm trước điều trị giúp bác sĩ quyết định có cần thuốc kháng virus dự phòng hay không.
Viêm phổi Pneumocystis
Hiếm gặp ở người dùng corticoid liều thấp đơn thuần, nhưng nguy cơ tăng khi dùng liều cao kéo dài, đặc biệt phối hợp thuốc ức chế miễn dịch khác. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể kê thuốc dự phòng.
Khi triệu chứng bị “che lấp”
Một khó khăn lớn là prednisolone làm giảm phản ứng viêm, nên các dấu hiệu báo động thông thường của nhiễm trùng có thể mờ nhạt:
- Sốt có thể không cao hoặc không có, dù nhiễm trùng đang tiến triển.
- Đau, sưng, đỏ tại ổ nhiễm có thể nhẹ hơn thực tế.
- Đau bụng do viêm phúc mạc hoặc thủng tạng có thể ít dữ dội.
- Xét nghiệm như bạch cầu có thể tăng do chính corticoid, gây khó diễn giải.
Vì thế, người đang dùng corticoid kéo dài nên đi khám sớm với ngưỡng thấp hơn người bình thường: mệt bất thường, sốt nhẹ kéo dài, ho mới xuất hiện, khó thở, tiểu buốt, vết thương sưng đau đều đáng được kiểm tra. Khi đi khám bất kỳ chuyên khoa nào, hãy nói rõ mình đang dùng prednisolone, liều và thời gian.
Sàng lọc trước khi bắt đầu điều trị dài ngày
Tùy bệnh nền, liều dự kiến và các thuốc phối hợp, bác sĩ có thể chỉ định:
- Xét nghiệm viêm gan B (và thường cả viêm gan C).
- Tầm soát lao: hỏi tiền sử tiếp xúc, X-quang ngực, xét nghiệm lao tiềm ẩn khi phù hợp.
- Xét nghiệm HIV trong một số trường hợp.
- Kiểm tra giun lươn hoặc điều trị dự phòng ở người có yếu tố dịch tễ.
- Kiểm tra tình trạng miễn dịch với thủy đậu, sởi nếu không rõ tiền sử.
Nếu phát hiện lao tiềm ẩn hay viêm gan B, điều này không có nghĩa là không được dùng corticoid, mà bác sĩ sẽ kết hợp điều trị dự phòng và theo dõi sát hơn. Lịch xét nghiệm định kỳ trong quá trình điều trị được trình bày trong bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị prednisolone lâu dài.
Vắc xin: tiêm gì, tiêm khi nào
Lý tưởng nhất là cập nhật vắc xin trước khi bắt đầu corticoid liều cao kéo dài, vì đáp ứng miễn dịch tốt hơn. Nguyên tắc chung:
- Vắc xin bất hoạt, vắc xin tiểu đơn vị (cúm tiêm, phế cầu, viêm gan B, uốn ván, zona tái tổ hợp…) nói chung có thể tiêm khi đang dùng corticoid, dù hiệu quả có thể giảm phần nào.
- Vắc xin sống giảm độc lực (như sởi–quai bị–rubella, thủy đậu, cúm xịt mũi) thường chống chỉ định khi đang dùng corticoid ở liều ức chế miễn dịch; cần hoãn hoặc tiêm trước một khoảng thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Người sống cùng nhà nên tiêm phòng đầy đủ, đặc biệt cúm hằng năm, để tạo “vòng bảo vệ”.
Quyết định cụ thể về loại vắc xin và thời điểm cần bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ tiêm chủng đánh giá.
Thói quen hằng ngày giúp giảm nguy cơ
- Rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc gần người đang bị thủy đậu, zona, cúm, lao.
- Ăn chín uống sôi; tránh trứng sống, thịt tái, sữa chưa tiệt trùng.
- Chăm sóc răng miệng, da, chân (đặc biệt người đái tháo đường).
- Kiểm soát đường huyết nếu có đái tháo đường.
- Không tự ngưng prednisolone khi bị nhiễm trùng; báo bác sĩ để được điều chỉnh, vì ngưng đột ngột có thể gây suy thượng thận.
Các thói quen lối sống chung giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt được bàn trong bài làm thế nào để tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên. Người ghép tạng dùng corticoid cùng nhiều thuốc chống thải ghép có nguy cơ cao hơn và cần phác đồ dự phòng riêng, như đề cập trong bài prednisolone kết hợp thuốc ức chế miễn dịch trong ghép tạng.
Câu hỏi thường gặp
Đang dùng prednisolone mà bị sốt thì có nên ngưng thuốc?
Không tự ngưng. Ngưng đột ngột sau thời gian dài có thể gây suy thượng thận. Hãy liên hệ bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân sốt và được hướng dẫn điều chỉnh thuốc nếu cần.
Dùng prednisolone bao lâu thì nguy cơ nhiễm trùng cơ hội tăng lên?
Nguy cơ tăng dần theo liều và thời gian, rõ hơn khi dùng liều cao kéo dài nhiều tuần hoặc kết hợp thuốc ức chế miễn dịch khác. Đợt ngắn vài ngày ở người khỏe mạnh thường ít ảnh hưởng.
Có được tiêm vắc xin cúm khi đang uống prednisolone không?
Vắc xin cúm dạng tiêm là vắc xin bất hoạt, nói chung có thể tiêm và thường được khuyến khích ở người dùng corticoid kéo dài. Cúm dạng xịt mũi là vắc xin sống, cần tránh khi đang ức chế miễn dịch.
Người từng mắc lao đã chữa khỏi có dùng prednisolone được không?
Có thể, nhưng cần báo tiền sử cho bác sĩ. Bác sĩ sẽ đánh giá nguy cơ tái hoạt, có thể chụp X-quang và theo dõi sát hơn trong quá trình điều trị.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.