Cẩm Nang Thuốc Prednisolone
Trang chủ › Tác Dụng Phụ

Rối loạn điện giải và huyết áp khi dùng Prednisolone kéo dài

Ban biên tập Cẩm Nang Thuốc Prednisolone · · Cập nhật

Dùng Prednisolone kéo dài có thể khiến cơ thể giữ lại natri và nước, đồng thời thải bớt kali qua thận. Hệ quả thường gặp là phù nhẹ, tăng cân do nước, huyết áp tăng và ở một số người là hạ kali máu, gây mỏi cơ, chuột rút hay rối loạn nhịp tim. Những thay đổi này thường theo dõi được bằng đo huyết áp tại nhà và xét nghiệm máu định kỳ, và nguy cơ tăng rõ khi dùng kèm thuốc lợi tiểu.

Bài viết tập trung vào cơ chế và cách theo dõi. Phần chế độ ăn giảm muối thực hành đã được trình bày riêng trong bài tại sao cần ăn nhạt khi dùng Prednisolone, nên ở đây không nhắc lại thực đơn chi tiết.

Cơ chế: một thuốc, hai tác dụng

Tuyến thượng thận tiết ra hai nhóm hormone steroid chính. Nhóm glucocorticoid (đại diện là cortisol) điều hòa viêm, miễn dịch, đường huyết. Nhóm mineralocorticoid (đại diện là aldosteron) điều hòa muối và nước. Hai nhóm có cấu trúc gần giống nhau, nên các thuốc corticoid tổng hợp thường có cả hai tác dụng ở mức độ khác nhau.

Prednisolone chủ yếu là glucocorticoid nhưng vẫn giữ một phần hoạt tính mineralocorticoid. Ở liều thấp, ngắn ngày, phần này thường không đáng kể. Khi liều cao hoặc thời gian dùng dài, tác dụng giống aldosteron trở nên rõ hơn: tại ống thận, natri được tái hấp thu nhiều hơn, kèm theo nước, còn kali và ion hydro bị đẩy ra nước tiểu. Đó là gốc rễ của bộ ba phù, tăng huyết áp và hạ kali.

Ngoài ra, glucocorticoid còn làm mạch máu nhạy cảm hơn với các chất gây co mạch, góp phần làm huyết áp tăng mà không hoàn toàn phụ thuộc vào lượng muối giữ lại.

Giữ natri và phù

Khi natri và nước bị giữ lại, thể tích dịch trong lòng mạch và mô kẽ tăng. Biểu hiện thường gặp:

  • Phù nhẹ ở mắt cá chân, mu bàn chân, rõ hơn vào cuối ngày.
  • Ấn ngón tay lên vùng phù để lại vết lõm.
  • Cân nặng tăng nhanh trong vài ngày, không tương xứng với lượng ăn.
  • Giày, nhẫn chật hơn.

Cần phân biệt phù do giữ nước với tình trạng mặt tròn do tái phân bố mỡ. Mặt tròn do mỡ không để lại vết lõm khi ấn và thay đổi chậm hơn nhiều.

Ở người có sẵn bệnh tim, bệnh thận hoặc xơ gan, việc giữ thêm muối nước có thể làm bệnh nền nặng lên, ví dụ khó thở do ứ dịch ở phổi. Đây là nhóm cần được theo dõi chặt nhất.

Mất kali: triệu chứng dễ bị bỏ qua

Hạ kali máu thường diễn tiến âm thầm. Mức nhẹ có thể không gây triệu chứng và chỉ phát hiện qua xét nghiệm. Khi rõ hơn, người bệnh có thể gặp:

  • Mệt mỏi, uể oải, yếu cơ, đặc biệt ở chân.
  • Chuột rút, co cứng cơ, cảm giác tê bì.
  • Táo bón, chướng bụng do ruột kém co bóp.
  • Đánh trống ngực, tim đập không đều.
  • Tiểu nhiều, khát nhiều.

Hạ kali nặng có thể gây liệt cơ và rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Người đang dùng thuốc trợ tim nhóm digoxin đặc biệt nhạy cảm, vì kali thấp làm tăng độc tính của thuốc này trên tim.

Vì yếu cơ cũng là tác dụng phụ riêng của corticoid (bệnh cơ do steroid), người bệnh không nên tự đoán nguyên nhân. Xét nghiệm điện giải là cách đơn giản để phân biệt.

Tăng huyết áp khi đang điều trị

Tăng huyết áp do corticoid có thể xuất hiện ở người trước đó huyết áp bình thường, hoặc làm huyết áp khó kiểm soát hơn ở người đã có bệnh. Thông thường không gây triệu chứng, nên đo đạc là cách duy nhất để biết. Một số người có thể thấy đau đầu, nặng đầu, hoa mắt, nhưng không nên dựa vào cảm giác.

Nguy cơ cao hơn ở người lớn tuổi, người có sẵn tăng huyết áp, bệnh thận, đái tháo đường, béo phì, hoặc khi dùng liều cao kéo dài.

Đo huyết áp tại nhà đúng cách

Bác sĩ có thể đề nghị bạn tự theo dõi huyết áp trong thời gian điều trị. Một vài nguyên tắc giúp số đo đáng tin cậy:

  1. Dùng máy đo bắp tay đã được kiểm định, chọn cỡ băng quấn vừa với vòng cánh tay.
  2. Ngồi nghỉ yên tĩnh khoảng năm phút trước khi đo, lưng dựa ghế, hai chân chạm sàn, không bắt chéo chân.
  3. Đặt tay trên bàn sao cho băng quấn ngang mức tim; không nói chuyện khi đo.
  4. Tránh cà phê, thuốc lá, vận động mạnh trong khoảng nửa giờ trước khi đo.
  5. Đo hai lần cách nhau khoảng một phút, ghi cả hai kết quả.
  6. Đo vào giờ cố định, thường buổi sáng trước khi uống thuốc và buổi tối, ghi vào sổ kèm cân nặng.

Mang sổ ghi chép khi tái khám. Một loạt số đo tại nhà thường có giá trị hơn một lần đo duy nhất ở phòng khám, nơi nhiều người bị tăng huyết áp do căng thẳng.

Prednisolone và thuốc lợi tiểu: cặp đôi cần chú ý

Nhiều người dùng Prednisolone đồng thời đang dùng thuốc lợi tiểu, để điều trị tăng huyết áp, suy tim hoặc chính tình trạng phù. Tương tác cần biết:

Nhóm lợi tiểuẢnh hưởng lên kaliĐiều cần lưu ý khi dùng cùng Prednisolone
Lợi tiểu quai (ví dụ furosemid)Làm mất kaliCộng dồn với corticoid, tăng nguy cơ hạ kali; thường cần xét nghiệm điện giải sát hơn
Lợi tiểu thiazid và tương tự (ví dụ hydroclorothiazid, indapamid)Làm mất kaliTương tự lợi tiểu quai; có thể làm đường huyết tăng thêm
Lợi tiểu giữ kali (ví dụ spironolacton)Giữ kaliCó thể bù trừ một phần, nhưng vẫn cần theo dõi, nhất là khi có bệnh thận

Ngoài lợi tiểu, một số thuốc khác cũng làm mất kali hoặc nhạy cảm với kali thấp, như một số thuốc giãn phế quản dùng trong hen, thuốc nhuận tràng dùng lâu, amphotericin B, digoxin. Thuốc giảm đau chống viêm không steroid có thể gây giữ muối nước và làm giảm hiệu quả thuốc hạ áp. Danh sách đầy đủ hơn có trong bài tương tác thuốc cần tránh khi uống Prednisolone.

Không tự bổ sung viên kali hay tự ngưng thuốc lợi tiểu. Bổ sung kali thừa cũng nguy hiểm, nhất là ở người bệnh thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali. Mọi điều chỉnh cần dựa trên kết quả xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ.

Xét nghiệm và mốc theo dõi

Trong quá trình dùng Prednisolone kéo dài, bác sĩ thường cân nhắc:

  • Điện giải đồ (natri, kali) và chức năng thận, nhất là khi bắt đầu, khi tăng liều hoặc khi thêm thuốc lợi tiểu.
  • Đường huyết, vì tăng đường huyết thường đi cùng.
  • Điện tâm đồ khi có rối loạn nhịp hoặc kali thấp rõ.
  • Cân nặng, huyết áp ở mỗi lần khám.

Tần suất cụ thể tùy liều, bệnh nền và thuốc dùng kèm. Bạn có thể tham khảo khung tổng quát trong bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị Prednisolone lâu dài.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

  • Khó thở, khó thở khi nằm, phải ngồi dậy để thở.
  • Phù tăng nhanh, lan lên đùi, bụng, kèm tăng cân nhiều trong vài ngày.
  • Yếu cơ rõ, không đứng vững, hoặc liệt.
  • Tim đập nhanh, không đều, choáng váng, ngất.
  • Huyết áp đo tại nhà rất cao kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau ngực, yếu tê nửa người.

Rối loạn điện giải và huyết áp là tác dụng phụ có thể đo lường được, nên cũng là tác dụng phụ dễ kiểm soát nếu được theo dõi đúng. Đo đều, ghi chép đủ và trao đổi với bác sĩ, dược sĩ khi số liệu thay đổi là cách tốt nhất để đi hết liệu trình an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Phù chân khi uống Prednisolone có nguy hiểm không?

Phù nhẹ mắt cá chân thường gặp và không nguy hiểm ngay, nhưng nên báo bác sĩ ở lần tái khám. Nếu phù tăng nhanh, lan rộng hoặc kèm khó thở thì cần đi khám ngay, nhất là ở người có bệnh tim, thận.

Có nên ăn nhiều chuối để bù kali khi dùng Prednisolone?

Thực phẩm giàu kali có thể có ích với nhiều người, nhưng không phải ai cũng nên tăng kali, đặc biệt người bệnh thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali. Hãy hỏi bác sĩ dựa trên kết quả xét nghiệm trước khi thay đổi chế độ ăn hay uống bổ sung.

Huyết áp có trở lại bình thường sau khi ngưng Prednisolone không?

Ở nhiều người, huyết áp cải thiện khi liều giảm và ngưng thuốc đúng lộ trình. Người đã có tăng huyết áp từ trước vẫn cần tiếp tục điều trị. Không tự ngưng thuốc hạ áp khi thấy số đo giảm.

Methylprednisolone có ít gây giữ muối nước hơn không?

Methylprednisolone được xem là có hoạt tính giữ muối nước thấp hơn Prednisolone ở liều tương đương, nhưng vẫn có thể gây phù, tăng huyết áp khi dùng kéo dài. Lựa chọn thuốc thuộc về bác sĩ.

Bài liên quan