Tác dụng phụ của Prednisolone trên hệ tiêu hóa
Prednisolone có thể gây tác dụng phụ ở gần như mọi đoạn của hệ tiêu hóa, không chỉ dạ dày. Hay gặp nhất là khó tiêu, nóng rát thượng vị, đầy hơi, tăng cảm giác thèm ăn; ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng là nấm thực quản, viêm tụy, gan nhiễm mỡ, và đặc biệt là việc thuốc có thể che lấp các dấu hiệu của thủng ruột hay viêm phúc mạc. Hiểu bức tranh toàn cảnh này giúp bạn không bỏ sót những triệu chứng tưởng như vặt vãnh.
Phần riêng về viêm loét dạ dày và cách bảo vệ niêm mạc dạ dày đã có trong bài ảnh hưởng của Prednisolone đối với dạ dày và cách bảo vệ. Bài này đi theo hành trình từ miệng đến ruột, gan và tụy.
Hành trình từ miệng đến ruột: tổng quan
| Vị trí | Tác dụng phụ có thể gặp | Mức độ thường gặp |
|---|---|---|
| Miệng, họng | Nấm miệng (đẹn), loét miệng chậm lành | Thỉnh thoảng, nhiều hơn khi dùng kéo dài |
| Thực quản | Nấm thực quản, nóng rát sau xương ức | Ít gặp |
| Dạ dày, tá tràng | Khó tiêu, viêm, loét, xuất huyết | Khó tiêu khá thường gặp; loét ít hơn |
| Ruột | Đầy hơi, thay đổi thói quen đi ngoài; hiếm là thủng ruột bị che lấp | Đầy hơi thường gặp; thủng hiếm |
| Gan | Gan nhiễm mỡ, men gan thay đổi | Liên quan dùng kéo dài, liều cao |
| Tụy | Viêm tụy cấp | Hiếm |
Mức độ trong bảng mang tính định tính để bạn dễ hình dung; nguy cơ thực tế ở mỗi người phụ thuộc liều, thời gian dùng, bệnh nền và thuốc dùng kèm.
Khó tiêu, đầy hơi và thèm ăn
Nhiều người dùng Prednisolone than phiền cảm giác đầy bụng, ợ hơi, nóng rát vùng thượng vị, buồn nôn nhẹ, đặc biệt khi uống thuốc lúc bụng đói. Thuốc cũng thường làm tăng cảm giác thèm ăn rõ rệt, dẫn đến ăn nhiều hơn, chuộng đồ ngọt và đồ béo, góp phần tăng cân và làm khó tiêu thêm.
Một số cách giảm khó chịu thường được khuyên dùng:
- Uống thuốc trong hoặc ngay sau bữa ăn nếu bác sĩ không có chỉ định khác.
- Chia nhỏ bữa ăn, ăn chậm, tránh nằm ngay sau khi ăn.
- Hạn chế rượu bia, đồ chiên rán, đồ cay nhiều.
- Chuẩn bị sẵn đồ ăn nhẹ lành mạnh như rau củ, trái cây ít ngọt để kiểm soát cơn thèm.
Khó tiêu nhẹ thường không nguy hiểm, nhưng nếu kéo dài, nặng dần hoặc kèm phân đen thì cần đi khám.
Miệng và thực quản: khi nấm lợi dụng
Corticoid làm giảm khả năng miễn dịch tại chỗ, tạo điều kiện cho nấm Candida phát triển. Ở miệng, biểu hiện là các mảng trắng như váng sữa trên lưỡi, má trong, khi cạo có thể để lại nền đỏ, kèm cảm giác rát hoặc mất vị giác. Người dùng corticoid dạng hít cũng hay gặp tình trạng này nếu không súc miệng sau khi hít.
Khi nấm lan xuống thực quản, người bệnh có thể thấy đau khi nuốt, vướng nghẹn, nóng rát sau xương ức. Nguy cơ cao hơn khi dùng liều cao kéo dài, đồng thời dùng kháng sinh, có đái tháo đường kiểm soát kém hoặc đang dùng thêm thuốc ức chế miễn dịch khác. Nấm thực quản cần được bác sĩ chẩn đoán, đôi khi bằng nội soi, và điều trị bằng thuốc kháng nấm theo đơn. Thông tin rộng hơn về nhóm nhiễm trùng này có trong bài Prednisolone và nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.
Ruột: nguy cơ bị "che mắt"
Đây là điểm ít người biết nhưng quan trọng nhất trong bài. Prednisolone ức chế phản ứng viêm, nghĩa là nó cũng làm giảm các tín hiệu cảnh báo mà cơ thể vẫn dùng để báo động: sốt, đau dữ dội, bụng cứng như gỗ khi có thủng ruột hay viêm phúc mạc.
Hệ quả là một người đang dùng corticoid có thể bị thủng dạ dày, thủng ruột, viêm ruột thừa vỡ hay viêm túi thừa biến chứng mà chỉ thấy đau bụng vừa phải, sốt nhẹ hoặc không sốt, chỉ mệt và chướng bụng. Việc chẩn đoán vì thế dễ bị chậm trễ.
Nhóm cần cảnh giác cao hơn:
- Người đang dùng liều cao.
- Người có bệnh viêm ruột như Crohn, viêm loét đại tràng, viêm túi thừa.
- Người cao tuổi, người dùng kèm thuốc giảm đau chống viêm không steroid.
- Người vừa phẫu thuật đường tiêu hóa.
Với người bệnh viêm ruột, Prednisolone vẫn là thuốc quan trọng để kiểm soát đợt cấp, như được trình bày trong bài Prednisolone trong phác đồ điều trị bệnh Crohn. Chính vì vậy, mọi cơn đau bụng mới, khác với kiểu đau quen thuộc của bệnh, đều nên được báo bác sĩ sớm.
Gan nhiễm mỡ và thay đổi men gan
Dùng corticoid kéo dài làm thay đổi chuyển hóa mỡ và đường, thúc đẩy tích mỡ ở gan. Kết hợp với ăn nhiều, tăng cân, tăng đường huyết, nguy cơ gan nhiễm mỡ càng rõ. Phần lớn trường hợp không có triệu chứng, chỉ phát hiện qua siêu âm hoặc xét nghiệm men gan. Một số người có thể thấy nặng tức hạ sườn phải.
Cần lưu ý thêm một điểm: ở người mang virus viêm gan B, dùng corticoid liều cao hoặc kéo dài có thể làm virus tái hoạt động, gây đợt viêm gan bùng phát. Vì vậy, trước khi điều trị dài ngày, bác sĩ thường kiểm tra tình trạng viêm gan B và có thể cân nhắc thuốc dự phòng.
Biện pháp hỗ trợ gồm kiểm soát cân nặng, hạn chế đường và rượu bia, vận động phù hợp, kiểm tra men gan theo lịch hẹn. Không tự dùng các sản phẩm "giải độc gan" không rõ nguồn gốc.
Viêm tụy: hiếm nhưng nghiêm trọng
Corticoid được ghi nhận là một trong những thuốc có thể liên quan đến viêm tụy cấp, dù hiếm. Biểu hiện điển hình là đau bụng vùng trên rốn dữ dội, liên tục, thường lan ra sau lưng, kèm buồn nôn, nôn nhiều, bụng chướng. Tình trạng tăng mỡ máu do thuốc hoặc dùng kèm một số thuốc khác cũng có thể góp phần.
Viêm tụy cấp là cấp cứu nội khoa, cần đến bệnh viện ngay. Như đã nói, ở người dùng corticoid, đau có thể không điển hình bằng người bình thường, nên đừng chờ đến khi đau không chịu nổi.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ
- Dùng liều cao hoặc kéo dài.
- Dùng kèm thuốc giảm đau chống viêm không steroid, aspirin, thuốc chống đông.
- Uống rượu bia thường xuyên, hút thuốc lá.
- Có tiền sử loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa, bệnh gan, viêm tụy.
- Tuổi cao, nhiều bệnh nền.
Nếu bạn có các yếu tố trên, hãy nói với bác sĩ để được cân nhắc thuốc bảo vệ hoặc kế hoạch theo dõi phù hợp.
Dấu hiệu tiêu hóa cần đi khám ngay
- Nôn ra máu hoặc dịch nâu đen như bã cà phê.
- Phân đen, nhão, mùi khắm hoặc có máu.
- Đau bụng mới xuất hiện, tăng dần, hoặc đau lan ra sau lưng.
- Bụng chướng căng, bí trung đại tiện.
- Đau nhiều khi nuốt, không ăn uống được.
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.
- Mệt lả, choáng váng, vã mồ hôi kèm bất kỳ triệu chứng tiêu hóa nào.
Những triệu chứng nhẹ như đầy hơi, khó tiêu, mảng trắng trong miệng có thể ghi lại và báo ở lần tái khám, hoặc hỏi dược sĩ để được tư vấn ban đầu. Tuyệt đối không tự ngưng Prednisolone vì khó chịu đường tiêu hóa; hãy để bác sĩ điều chỉnh khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Uống Prednisolone có cần uống kèm thuốc dạ dày không?
Không phải ai cũng cần. Bác sĩ thường cân nhắc thuốc bảo vệ dạ dày cho người có nguy cơ cao như dùng kèm thuốc giảm đau chống viêm, có tiền sử loét hoặc tuổi cao. Không tự mua dùng lâu dài khi chưa được tư vấn.
Prednisolone có gây tiêu chảy hay táo bón không?
Thay đổi thói quen đi ngoài có thể xảy ra nhưng không đặc hiệu. Táo bón đôi khi liên quan đến hạ kali, còn tiêu chảy mới xuất hiện có thể do nhiễm trùng. Nếu kéo dài hoặc kèm sốt, đau bụng, máu trong phân, cần đi khám.
Men gan tăng khi dùng Prednisolone có phải ngưng thuốc không?
Không nhất thiết. Bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân, mức độ tăng và lợi ích của thuốc trước khi quyết định. Người bệnh không nên tự ngưng mà cần tái khám để được hướng dẫn.
Người bị viêm gan B có dùng được Prednisolone không?
Có thể dùng khi cần, nhưng phải báo bác sĩ về tình trạng viêm gan B. Corticoid có thể làm virus tái hoạt động, nên bác sĩ có thể cho xét nghiệm và cân nhắc thuốc kháng virus dự phòng trong quá trình điều trị.
Bài liên quan

Tăng đường huyết do corticoid: ai dễ mắc, theo dõi ra sao
Corticoid như prednisolone có thể làm đường huyết tăng, kể cả ở người chưa từng bị tiểu đường. Ai dễ gặp, dấu hiệu nào cần chú ý và theo dõi thế nào cho đúng.

Bị cúm khi đang uống prednisolone dài ngày: cần làm gì
Sốt, cúm hay nôn ói khi đang uống prednisolone dài ngày có thể dẫn tới cơn suy thượng thận. Quy tắc ngày ốm, thẻ cảnh báo steroid và dấu hiệu cần cấp cứu.
Ảnh hưởng của Prednisolone đến tâm trạng và giấc ngủ
Prednisolone có thể gây mất ngủ, hưng phấn, cáu gắt, trầm cảm hay loạn thần. Ai dễ gặp, mẹo giúp ngủ ngon hơn và dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Cách nhận biết sớm tác dụng phụ nghiêm trọng của corticoid
Checklist cờ đỏ khi dùng corticoid theo từng cơ quan: dấu hiệu nào phải đi khám ngay, dấu hiệu nào có thể ghi lại để báo bác sĩ ở lần tái khám.