Ngón tay trắng bệch khi lạnh: dấu hiệu Raynaud và bệnh tự miễn

Ngón tay chuyển trắng bệch, sau đó tím rồi đỏ lên khi gặp lạnh hoặc căng thẳng là biểu hiện điển hình của hiện tượng Raynaud, do mạch máu nhỏ ở đầu chi co thắt quá mức. Phần lớn trường hợp là dạng nguyên phát, lành tính và kiểm soát được bằng giữ ấm. Một số ít là dấu hiệu sớm của bệnh tự miễn như lupus, xơ cứng bì, viêm khớp dạng thấp, cần khám chuyên khoa.

Những ngày đầu đông, văn phòng bật điều hòa, sáng đi xe máy qua gió lạnh, nhiều người, phần đông là phụ nữ trẻ, thấy vài đầu ngón tay trắng như sáp, tê cứng, rồi đỏ ửng và rần rật khi ấm lại. Hiện tượng này lặp lại mỗi mùa lạnh và thường bị bỏ qua.

Một cơn Raynaud diễn ra thế nào

Trang thông tin về Raynaud của NHS mô tả ngón tay, ngón chân đổi màu theo trình tự: trắng, đôi khi chuyển xanh tím, rồi đỏ khi máu lưu thông trở lại. Người da sẫm màu có thể chỉ thấy đầu ngón nhợt hơn. Kèm theo là đau, tê, cảm giác kiến bò. Ngoài ngón tay chân, tai, mũi, môi và núm vú cũng có thể bị ảnh hưởng. Mỗi cơn kéo dài từ vài phút tới vài giờ.

Tác nhân hay gặp nhất là lạnh. Ngay cả việc mở tủ đông, cầm chai nước đá hay rửa tay nước lạnh cũng đủ gây cơn ở người nhạy cảm. Lo âu và căng thẳng là tác nhân thứ hai.

Hai dạng Raynaud và vì sao cần phân biệt

Viện Quốc gia về Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Hoa Kỳ (NIAMS) chia Raynaud làm hai dạng trong trang chuyên đề về hiện tượng Raynaud:

NIAMS cho biết bác sĩ thường dùng soi mao mạch nền móng (nailfold capillaroscopy) để phân biệt hai dạng: một giọt dầu được nhỏ lên nền móng và quan sát dưới kính phóng đại. Mao mạch giãn, méo mó hoặc mất đi gợi ý dạng thứ phát.

Raynaud và bệnh tự miễn

Đây là lý do một trang về corticoid quan tâm đến Raynaud. NIAMS liệt kê các bệnh liên quan tới dạng thứ phát gồm lupus, xơ cứng bì, viêm cơ, viêm khớp dạng thấp và bệnh Sjögren, cùng một số rối loạn tuyến giáp, rối loạn đông máu và hội chứng ống cổ tay. Ở nhiều người, Raynaud xuất hiện trước khi các triệu chứng khác của bệnh tự miễn lộ rõ.

Lupus ban đỏ hệ thống là ví dụ thường gặp ở phụ nữ trẻ Việt Nam. Ngoài Raynaud, người bệnh có thể có ban cánh bướm ở mặt, đau khớp, rụng tóc, loét miệng, mệt kéo dài. Bài bệnh lupus ban đỏ hệ thống: những kiến thức cần biết có danh sách đầy đủ các dấu hiệu. Với viêm khớp dạng thấp, đau cứng nhiều khớp nhỏ bàn tay buổi sáng là gợi ý quan trọng, xem thêm tại bài bệnh viêm khớp dạng thấp: triệu chứng và phác đồ.

Corticoid có vai trò gì

Bản thân hiện tượng Raynaud không được điều trị bằng corticoid. Thuốc này chỉ có mặt khi bệnh tự miễn nền đang hoạt động và bác sĩ chuyên khoa thấy cần kiểm soát viêm, thường phối hợp với thuốc điều trị cơ bản khác. Nói cách khác, khi người bệnh Raynaud được kê prednisolone, đó là để điều trị lupus, viêm cơ hay viêm mạch, chứ không phải để làm ấm ngón tay.

Khi nào nên đi khám

NHS khuyên gặp bác sĩ, không cần cấp cứu, trong các trường hợp:

• Triệu chứng nặng hoặc ngày càng tăng, ảnh hưởng sinh hoạt.
• Chỉ xảy ra ở một bên cơ thể.
• Kèm đau khớp, phát ban, yếu cơ.
• Bạn trên 30 tuổi và lần đầu xuất hiện triệu chứng.
• Trẻ dưới 12 tuổi có triệu chứng.

NIAMS lưu ý trường hợp nặng có thể gây vết loét nhỏ, đau ở đầu ngón tay, ngón chân; hiếm hơn, những cơn kéo dài nhiều ngày có thể dẫn tới hoại tử mô. Vết loét đầu ngón không lành là lý do để đi khám sớm.

Bác sĩ có thể xét nghiệm máu tìm kháng thể kháng nhân và các dấu ấn viêm để sàng lọc bệnh tự miễn. NHS cho biết bác sĩ có thể kê nifedipine, một thuốc vốn dùng cho tăng huyết áp, để cải thiện tuần hoàn, uống hằng ngày hoặc chỉ trong mùa lạnh.

Tự chăm sóc qua mùa đông

NIAMS cho biết với đa số người, giữ ấm và điều chỉnh lối sống đủ để kiểm soát triệu chứng. Gợi ý từ NHS và kinh nghiệm thực tế:

1. Giữ nhà ấm, mặc nhiều lớp, đặc biệt là găng tay và tất dày.
2. Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột: đeo găng trước khi mở tủ đông, trước khi ra khỏi phòng ấm.
3. Không hút thuốc; nicotin làm mạch máu co lại.
4. Hạn chế caffeine.
5. Vận động đều đặn, tập thở, yoga để giảm căng thẳng.
6. Ăn uống cân bằng.
7. Khi lên cơn: vẫy tay, xoay cánh tay, kẹp tay vào nách hoặc ngâm nước ấm vừa phải.

NIAMS cũng nhắc một số thuốc trị tăng huyết áp, đau nửa đầu hoặc tăng động giảm chú ý có thể liên quan tới Raynaud thứ phát. Nếu triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới, hãy báo bác sĩ thay vì tự ngừng.

Với người làm nghề dùng máy khoan, máy cắt cỏ, máy mài, rung động kéo dài cũng là một nguyên nhân. Găng chống rung và thời gian nghỉ giữa ca giúp giảm nguy cơ.

Raynaud khác cước tay chân thế nào

Mùa rét miền Bắc còn một bệnh hay bị nhầm với Raynaud là cước, khi da ngón tay ngón chân sưng đỏ tím, ngứa rát và tồn tại nhiều ngày. Điểm khác biệt nằm ở thời gian: cơn Raynaud đến và đi trong vài phút đến vài giờ, ngón tay trở lại bình thường khi ấm lên; còn cước là tổn thương viêm ở da, kéo dài lâu hơn dù đã giữ ấm. Hai tình trạng có thể xuất hiện ở cùng một người, và cả hai đều nên được bác sĩ xem nếu tái diễn mỗi mùa đông.

Đôi bàn tay lạnh trắng mỗi mùa đông phần lớn vô hại, nhưng đáng được một lần khám nếu kèm thêm triệu chứng toàn thân. Bài viết mang tính thông tin, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.