Bệnh Lupus ban đỏ hệ thống: Những kiến thức cần biết
Lupus ban đỏ hệ thống là bệnh tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công nhiều cơ quan cùng lúc như da, khớp, thận, máu, tim phổi và thần kinh. Bệnh gặp chủ yếu ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, diễn tiến thành từng đợt và có thể kiểm soát tốt nhờ hydroxychloroquine làm nền, corticoid khi cần và các thuốc ức chế miễn dịch khác. Hiểu bệnh giúp người bệnh nhận ra đợt bùng phát sớm và sống chủ động hơn.
“Bệnh của nghìn khuôn mặt”
Lupus được gọi như vậy vì biểu hiện ở mỗi người rất khác nhau, có thể giống nhiều bệnh khác. Có người chỉ đau khớp và nổi ban, có người tổn thương thận nặng ngay từ đầu. Cơ chế chung là cơ thể sản xuất tự kháng thể chống lại thành phần trong nhân tế bào của chính mình, tạo phức hợp miễn dịch lắng đọng ở mô và gây viêm.
Yếu tố di truyền, nội tiết tố nữ, ánh nắng (tia cực tím), một số nhiễm trùng và thuốc được cho là góp phần khởi phát hoặc làm bệnh nặng thêm. Lupus không lây.
Lupus biểu hiện ở những đâu
| Cơ quan | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Toàn thân | Mệt mỏi kéo dài, sốt nhẹ, sụt cân |
| Da, niêm mạc | Ban đỏ hình cánh bướm ở mặt, ban nhạy cảm ánh nắng, loét miệng không đau, rụng tóc |
| Cơ xương khớp | Đau, sưng nhiều khớp nhỏ ở tay, thường không gây biến dạng |
| Thận | Tiểu đạm, tiểu máu, phù, tăng huyết áp (viêm thận lupus) |
| Máu | Thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu |
| Tim, phổi | Viêm màng ngoài tim, viêm màng phổi gây đau ngực khi hít sâu |
| Thần kinh | Đau đầu, co giật, rối loạn tâm thần, suy giảm nhận thức |
| Mạch máu | Hiện tượng Raynaud, nguy cơ huyết khối nếu có kháng thể kháng phospholipid |
Thận là cơ quan cần đặc biệt chú ý vì viêm thận lupus có thể diễn tiến âm thầm. Đó là lý do người bệnh lupus được xét nghiệm nước tiểu thường xuyên, kể cả khi thấy khỏe.
Chẩn đoán: kết hợp triệu chứng và xét nghiệm
Không có một xét nghiệm duy nhất khẳng định lupus. Bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc miễn dịch dựa trên bộ tiêu chí phân loại, kết hợp biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm:
- ANA (kháng thể kháng nhân): hầu như luôn dương tính ở người lupus, nhưng cũng có thể dương tính ở người khỏe và bệnh khác. ANA âm tính giúp loại trừ lupus khá tốt; ANA dương tính một mình chưa đủ chẩn đoán.
- Anti-dsDNA: đặc hiệu hơn cho lupus, thường liên quan với viêm thận; mức kháng thể có thể thay đổi theo mức độ hoạt động bệnh.
- Anti-Sm: rất đặc hiệu nhưng ít gặp hơn.
- Bổ thể C3, C4: thường giảm khi bệnh hoạt động.
- Kháng thể kháng phospholipid: liên quan nguy cơ huyết khối và sảy thai.
- Công thức máu, chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu, đạm niệu; sinh thiết thận khi có tổn thương thận.
Hydroxychloroquine: thuốc nền tảng cho hầu hết người bệnh
Hydroxychloroquine, vốn là thuốc chống sốt rét, được khuyến cáo dùng cho gần như tất cả người bệnh lupus nếu không có chống chỉ định. Thuốc giúp giảm đợt bùng phát, cải thiện tổn thương da khớp, giảm nguy cơ huyết khối và tổn thương cơ quan về lâu dài, đồng thời tương đối an toàn khi mang thai.
Tác dụng của thuốc đến chậm, thường sau vài tuần đến vài tháng. Dùng lâu dài cần khám mắt định kỳ để phát hiện sớm tổn thương võng mạc, một tác dụng phụ hiếm nhưng quan trọng. Người bệnh không nên tự ngừng thuốc khi thấy khỏe, vì chính thuốc đang giữ cho bệnh yên.
Corticoid: nhanh, mạnh nhưng nên dùng ít nhất có thể
Prednisolone hoặc prednisone giúp kiểm soát nhanh các đợt bùng phát. Mức độ dùng tùy cơ quan bị ảnh hưởng: biểu hiện da khớp nhẹ có thể chỉ cần liều thấp ngắn ngày, trong khi viêm thận hoặc tổn thương thần kinh nặng có thể cần truyền methylprednisolone liều cao. Các khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh việc giảm corticoid xuống mức thấp nhất có thể và ngưng nếu được, vì tác dụng phụ tích lũy như loãng xương, hoại tử chỏm xương đùi, đái tháo đường, nhiễm trùng, tim mạch.
Để giảm được steroid, bác sĩ phối hợp thuốc ức chế miễn dịch như azathioprine, mycophenolate, methotrexate, cyclophosphamide, thuốc ức chế calcineurin, hoặc thuốc sinh học như belimumab, anifrolumab tùy biểu hiện. Bức tranh chung về cách corticoid được dùng trong nhóm bệnh tự miễn có trong bài sử dụng prednisolone trong các bệnh tự miễn.
Chống nắng là một phần của điều trị
Tia cực tím có thể làm bùng phát cả tổn thương da lẫn bệnh toàn thân. Với người lupus, chống nắng không phải chuyện làm đẹp mà là biện pháp điều trị:
- Dùng kem chống nắng phổ rộng, chỉ số cao, thoa lại sau vài giờ hoặc khi ra mồ hôi.
- Mặc áo dài tay, đội mũ rộng vành, đeo kính khi ra ngoài.
- Hạn chế ra nắng vào giữa trưa.
- Lưu ý một số bóng đèn huỳnh quang cũng phát tia UV.
Lupus và thai kỳ
Nhiều phụ nữ bị lupus đã mang thai và sinh con khỏe mạnh, nhưng thai kỳ cần được lên kế hoạch:
- Nên có thai khi bệnh đã ổn định một thời gian, đặc biệt nếu từng bị viêm thận.
- Đổi các thuốc có hại cho thai (như mycophenolate, methotrexate, cyclophosphamide) sang thuốc an toàn hơn trước khi có thai.
- Tiếp tục hydroxychloroquine trong thai kỳ theo chỉ định.
- Xét nghiệm kháng thể kháng phospholipid và kháng thể anti-Ro/SSA, vì chúng liên quan sảy thai, tiền sản giật và block tim bẩm sinh ở thai.
- Theo dõi phối hợp giữa bác sĩ thấp khớp và sản khoa.
Về corticoid trong thai kỳ, xem thêm bài prednisolone có dùng được cho phụ nữ mang thai không.
Nhận biết đợt bùng phát và khi nào cần cấp cứu
Đợt bùng phát thường báo trước bằng mệt nhiều hơn, đau khớp, ban da, sốt nhẹ. Hãy liên hệ bác sĩ sớm. Đi cấp cứu ngay nếu có:
- Đau ngực, khó thở.
- Phù tăng nhanh, tiểu ít, nước tiểu sẫm hoặc nhiều bọt.
- Co giật, lú lẫn, yếu liệt, đau đầu dữ dội.
- Sốt cao khi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Sưng đau một bên chân, xuất huyết bất thường.
Sống tốt với lupus
Ngủ đủ, vận động nhẹ đều đặn, không hút thuốc, kiểm soát huyết áp, mỡ máu, tiêm phòng đầy đủ theo tư vấn là những việc người bệnh tự làm được. Mệt mỏi là triệu chứng khó chịu nhất với nhiều người, và đôi khi cần sắp xếp lại nhịp sinh hoạt. Giữ liên lạc với một bác sĩ theo dõi lâu dài, ghi chép triệu chứng và xét nghiệm, và đừng ngại hỏi khi có thay đổi. Lupus là bệnh suốt đời, nhưng với điều trị hiện đại, phần lớn người bệnh có thể học tập, làm việc và lập gia đình như mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm ANA dương tính có phải chắc chắn bị lupus?
Không. ANA có thể dương tính ở người khỏe, người cao tuổi và nhiều bệnh khác. Bác sĩ cần thêm triệu chứng và các xét nghiệm đặc hiệu hơn như anti-dsDNA, anti-Sm, bổ thể để chẩn đoán.
Lupus có di truyền cho con không?
Con của người bị lupus có nguy cơ cao hơn một chút so với dân số chung, nhưng phần lớn không mắc bệnh. Lupus không di truyền trực tiếp theo kiểu một gen.
Người bị lupus có dùng thuốc tránh thai được không?
Có nhiều lựa chọn tránh thai, nhưng thuốc chứa estrogen có thể không phù hợp với người có kháng thể kháng phospholipid hoặc bệnh đang hoạt động. Nên hỏi bác sĩ để chọn biện pháp an toàn.
Bị lupus có nên tập thể dục không?
Có. Vận động vừa sức như đi bộ, bơi, đạp xe giúp giảm mệt mỏi, tốt cho tim mạch và xương. Trong đợt bùng phát nên giảm cường độ và nghỉ ngơi nhiều hơn.
Bài liên quan

Mề đay do lạnh: nổi sẩn ngứa khi trời rét, xử trí thế nào
Nổi sẩn ngứa, sưng đỏ sau khi chạm nước lạnh hay gặp gió rét có thể là mề đay do lạnh. Cách nhận biết, nguy cơ khi bơi nước lạnh và vai trò của corticoid.

Ngón tay trắng bệch khi lạnh: dấu hiệu Raynaud và bệnh tự miễn
Ngón tay chuyển trắng, tím rồi đỏ khi gặp lạnh là hiện tượng Raynaud. Phân biệt dạng lành tính với dạng liên quan lupus, xơ cứng bì và khi nào nên đi khám.

Những bài tập vận động tốt cho người bị bệnh viêm xương khớp
Gợi ý các nhóm bài tập biên độ, tăng sức cơ, aerobic nhẹ, bơi và đi bộ cho người viêm khớp, kèm nguyên tắc an toàn khi đang đợt viêm hoặc dùng corticoid lâu.

Bệnh viêm khớp dạng thấp: Triệu chứng và phác đồ điều trị
Viêm khớp dạng thấp biểu hiện thế nào, chẩn đoán bằng xét nghiệm gì, các nhóm thuốc DMARD, sinh học và corticoid được dùng ra sao, cách sống chung lâu dài.