Trẻ ho ông ổng mùa lạnh (croup): corticoid được dùng thế nào

Corticoid là thuốc chính trong điều trị viêm thanh khí phế quản cấp (croup) ở trẻ nhỏ khi bé có tiếng thở rít hoặc khó thở. Bác sĩ thường cho một liều dexamethasone hoặc prednisolone tính theo cân nặng, giúp giảm sưng thanh quản trong vài giờ. Ca nhẹ chỉ ho ông ổng, không thở rít thì thường không cần thuốc; ca nặng cần thêm khí dung adrenaline tại bệnh viện.

Những đêm trời trở lạnh, phòng khám nhi thường đón nhiều trẻ có tiếng ho khàn đặc như tiếng chó sủa. Cha mẹ hoảng sợ là chuyện dễ hiểu, vì triệu chứng hay nặng lên giữa đêm.

Nhận ra croup qua tiếng ho

Croup là tình trạng virus gây viêm vùng thanh quản và khí quản. Ở trẻ nhỏ, đường thở vốn hẹp, chỉ cần sưng nhẹ cũng khiến luồng khí đi qua tạo ra âm thanh đặc trưng. Theo trang hướng dẫn về croup của NHS, các triệu chứng gồm:

• Ho ông ổng, nghe như tiếng sủa.
• Giọng khàn.
• Khó thở.
• Tiếng rít cao khi hít vào.

Trước đó trẻ thường có biểu hiện giống cảm lạnh vài ngày: sốt, sổ mũi, ho. NHS cho biết triệu chứng thường nặng hơn về đêm và đa số trẻ tự đỡ trong vòng 48 giờ.

Hướng dẫn lâm sàng của Bệnh viện Nhi Hoàng gia Melbourne (RCH), cập nhật tháng 9/2024 ghi nhận croup thường gặp ở trẻ từ 6 tháng đến 6 tuổi, ít gặp dưới 6 tháng và hiếm dưới 3 tháng. Trẻ quá nhỏ có triệu chứng tương tự cần được nghĩ tới nguyên nhân khác.

Phân mức độ để quyết định điều trị

Bảng trên chỉ giúp cha mẹ hiểu cách bác sĩ suy nghĩ. Phân loại thực tế do nhân viên y tế đánh giá khi khám trực tiếp.

Corticoid làm gì trong croup

Thanh quản sưng nề là nguyên nhân gây ho khàn và thở rít. Corticoid giảm phản ứng viêm, làm bớt phù nề, từ đó mở rộng đường thở. Hướng dẫn RCH dùng dexamethasone hoặc prednisolone đường uống cho ca trung bình, và dexamethasone liều cao hơn, có thể tiêm, cho ca nặng. Liều được tính theo cân nặng của trẻ.

Điểm quan trọng với cha mẹ: đây là thuốc bác sĩ cho tại phòng khám hoặc kê rất ngắn, không phải loại tự mua về nhà để sẵn. Siro corticoid cho trẻ có nhiều nồng độ khác nhau, nhầm lẫn rất dễ xảy ra. Bài liều dùng prednisolone an toàn cho người lớn và trẻ em giải thích vì sao liều cho trẻ luôn phải do bác sĩ tính.

Có ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ không

Nhiều phụ huynh lo corticoid làm trẻ chậm lớn. Nguy cơ này liên quan đến việc dùng corticoid toàn thân kéo dài, như trong hội chứng thận hư hay bệnh tự miễn, chứ không phải một liều đơn cho croup. Những trường hợp phải dùng lâu dài được bàn kỹ trong bài trẻ em dùng prednisolone dài ngày và nguy cơ chậm phát triển.

Chăm trẻ tại nhà

Với ca nhẹ hoặc sau khi đã được khám và cho về, NHS khuyên:

1. Cho trẻ ngồi thẳng, bế dựng đứng thay vì để nằm.
2. Giữ trẻ bình tĩnh; khóc làm đường thở co thắt và tiếng rít to hơn.
3. Cho uống đủ nước.
4. Kiểm tra trẻ thường xuyên, kể cả ban đêm.
5. Có thể dùng paracetamol hoặc ibuprofen nếu trẻ sốt, khó chịu, theo liều trên bao bì phù hợp tuổi và cân nặng.

NHS khuyến cáo không dùng hơi nước nóng. Thói quen xông nồi lá, bế trẻ vào phòng tắm đầy hơi nóng có thể gây bỏng và chưa có bằng chứng giúp ích. RCH cũng ghi nhận không khí ẩm chưa được chứng minh làm thay đổi mức độ croup, đồng thời nhắc tới quan sát rằng không khí mát dưới 10°C có thể giảm mức độ ở ca trung bình. Đó là lý do một số phụ huynh thấy con dễ thở hơn khi bế ra gần cửa sổ ban đêm, nhưng điều này không thay cho việc đi khám khi trẻ thở rít.

Lúc nào phải đưa trẻ đi cấp cứu

NHS liệt kê các dấu hiệu cần gọi cấp cứu hoặc tới khoa cấp cứu ngay:

• Trẻ vật lộn để thở, phải gắng sức rõ.
• Da, môi, lưỡi tái xanh, xám, nhợt hoặc loang lổ.
• Trẻ li bì bất thường, lặng im, mềm nhũn.
• Không dỗ được.
• Chảy nước dãi, khó nuốt, chỉ muốn ngồi chứ không chịu nằm.

RCH bổ sung các dấu hiệu nguy hiểm như tiếng rít liên tục khi nằm yên, co kéo hõm ức nhiều, nhịp thở tăng hoặc giảm bất thường, kích thích hoặc lơ mơ tăng dần. Trẻ dưới 3 tháng có triệu chứng giống croup cũng nên được đưa đến bệnh viện.

Chảy nước dãi và không nuốt được kèm sốt cao, trẻ ngồi chồm ra trước để thở, có thể là viêm nắp thanh quản hoặc áp xe vùng họng, những bệnh nguy hiểm hơn croup nhiều.

Tại bệnh viện, trẻ sẽ được làm gì

Bác sĩ đánh giá mức độ, cho uống hoặc tiêm corticoid, và khí dung adrenaline nếu trẻ rít nặng. Theo RCH, trẻ đã khí dung adrenaline cần được theo dõi ít nhất 3 giờ, chỉ cho về khi hết rít lúc nằm yên. Trẻ nhập viện ban đêm, nhà xa cơ sở y tế hoặc rít tái diễn có thể được giữ lại lâu hơn.

Phân biệt croup với những bệnh dễ nhầm

Không phải tiếng ho nào nghe khàn đặc cũng là croup. Trẻ hóc dị vật, chẳng hạn hạt lạc, mảnh đồ chơi, có thể ho sặc sụa và thở rít đột ngột khi đang chơi hoặc đang ăn, không có dấu hiệu cảm lạnh trước đó. Phản ứng dị ứng nặng gây phù thanh quản thường đi kèm nổi mề đay, sưng môi mắt sau khi ăn một món lạ hoặc bị côn trùng đốt. Cơn hen ở trẻ lại cho tiếng khò khè khi thở ra, khác với tiếng rít khi hít vào của croup.

Ghi nhớ trình tự xuất hiện triệu chứng giúp bác sĩ rất nhiều: trẻ sổ mũi mấy ngày, sốt bao nhiêu độ, tiếng ho bắt đầu lúc nào, có ăn gì hay chơi gì đặc biệt trước đó không. Quay một đoạn video ngắn tiếng ho và tiếng thở của trẻ bằng điện thoại cũng là cách hữu ích, vì triệu chứng hay dịu đi khi tới phòng khám.

Croup phần lớn lành tính và tự khỏi. Hiểu đúng vai trò của corticoid giúp cha mẹ vừa không quá sợ thuốc, vừa không lạm dụng. Bài viết cung cấp thông tin tham khảo; mọi chỉ định dùng thuốc cho trẻ cần bác sĩ nhi khám trực tiếp.