Cẩm Nang Thuốc Prednisolone
Trang chủ › Chỉ Định Điều Trị

Corticoid trong xử trí cơn hen phế quản nặng cấp cứu

Ban biên tập Cẩm Nang Thuốc Prednisolone · · Cập nhật
Corticoid trong xử trí cơn hen phế quản nặng cấp cứu

Trong cơn hen phế quản nặng, corticoid toàn thân (như prednisolone đường uống hoặc methylprednisolone, hydrocortison đường tĩnh mạch) là một phần bắt buộc của xử trí cấp cứu, nhưng nó không phải thuốc cắt cơn. Thứ cứu người bệnh trong những phút đầu là oxy và thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh; corticoid được cho sớm để dập tắt phản ứng viêm, giúp cơn hen không tái phát dữ dội sau vài giờ. Bài viết này mô tả cách đội ngũ cấp cứu nhìn nhận một cơn hen nặng và vị trí thực sự của corticoid trong chuỗi xử trí đó.

Nội dung mang tính giáo dục, giúp người bệnh và người nhà hiểu điều gì diễn ra trong bệnh viện. Việc chọn thuốc, liều và đường dùng luôn do bác sĩ trực tiếp điều trị quyết định.

Thế nào là một cơn hen “nặng”?

Không phải cơn khó thở nào cũng giống nhau. Nhân viên y tế đánh giá mức độ cơn hen dựa trên quan sát lâm sàng và một số chỉ số đo được. Người nhà cũng có thể nhận ra những dấu hiệu gợi ý cơn hen đã vượt quá khả năng tự xử trí:

  • Nói không thành câu: người bệnh chỉ nói được từng cụm từ hoặc từng chữ vì hụt hơi.
  • Tư thế ngồi cúi người ra trước, tì tay vào đùi hoặc thành giường để thở, không nằm được.
  • Co kéo cơ hô hấp phụ: hõm ức, khoảng gian sườn, cơ cổ lõm vào mỗi nhịp thở.
  • Thở nhanh, mạch nhanh, vã mồ hôi, lo lắng, kích thích.
  • Thuốc cắt cơn mang theo không còn tác dụng hoặc tác dụng chỉ kéo dài rất ngắn.

Có một nhóm dấu hiệu còn đáng sợ hơn vì báo hiệu nguy cơ ngừng thở: môi và đầu chi tím tái, lơ mơ hoặc li bì, nhịp thở chậm lại bất thường, lồng ngực gần như không di động, nghe phổi “im lặng” vì luồng khí quá yếu để tạo ra tiếng rít. Khi đó, tiếng rít giảm đi không có nghĩa là cơn hen đỡ, mà có thể là đường thở gần như tắc hẳn.

Khi nào phải gọi cấp cứu ngay

Người bệnh hen hoặc người nhà nên gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay nếu:

  1. Đã dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch hành động hen mà khó thở không đỡ hoặc nặng lên.
  2. Có bất kỳ dấu hiệu đe dọa tính mạng nêu ở trên: tím tái, lơ mơ, nói không được, kiệt sức.
  3. Người bệnh từng có cơn hen phải đặt nội khí quản, nằm hồi sức hoặc nhập viện nhiều lần trong năm qua.
  4. Cơn hen xảy ra ở phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, hoặc khi đang ở một mình, xa cơ sở y tế.

Trong lúc chờ xe cấp cứu, hãy giúp người bệnh ngồi thẳng, nới lỏng quần áo, tiếp tục dùng bình xịt cắt cơn theo hướng dẫn đã được bác sĩ dặn từ trước, và giữ bình tĩnh. Không tự cho uống thêm thuốc lạ hay “mẹo dân gian” vì chỉ làm chậm trễ thời gian vàng.

Chuỗi xử trí tại phòng cấp cứu

Phác đồ xử trí cơn hen nặng ở các bệnh viện có thể khác nhau về chi tiết, nhưng thứ tự ưu tiên khá thống nhất. Có thể hình dung các nhóm can thiệp chính như bảng dưới đây.

Can thiệpMục đíchTốc độ tác dụng
OxyNâng độ bão hòa oxy máu về mức an toànNgay lập tức
Thuốc cường beta2 tác dụng ngắn (khí dung hoặc xịt qua buồng đệm)Giãn cơ trơn phế quản, mở đường thởVài phút
Thuốc kháng cholinergic dạng hítHỗ trợ giãn phế quản thêm trong cơn nặngVài chục phút
Corticoid toàn thânGiảm viêm, phù nề niêm mạc, giảm tái phátBắt đầu sau vài giờ
Các biện pháp bổ sung (ví dụ magie sulfat tĩnh mạch)Dùng khi đáp ứng kém với điều trị ban đầuTùy trường hợp

Song song với thuốc, bác sĩ theo dõi sát nhịp thở, mạch, huyết áp, độ bão hòa oxy qua máy đo SpO2 và có thể làm khí máu động mạch, X-quang ngực để loại trừ tràn khí màng phổi hoặc viêm phổi đi kèm. Người bệnh không đáp ứng, mệt cơ hô hấp hoặc rối loạn ý thức sẽ được chuyển hồi sức để cân nhắc hỗ trợ thông khí.

Vì sao corticoid phải cho sớm dù không cắt cơn ngay?

Cơn hen không chỉ là co thắt cơ trơn. Bên dưới là tình trạng viêm cấp của niêm mạc phế quản: phù nề, tăng tiết nhầy đặc, thâm nhiễm tế bào viêm. Thuốc giãn phế quản mở rộng lòng ống nhưng không giải quyết được phần phù nề và nút nhầy này. Nếu chỉ dùng thuốc giãn phế quản, người bệnh có thể đỡ tạm thời rồi nặng trở lại.

Corticoid tác động vào gốc rễ phản ứng viêm. Do cơ chế cần thời gian để thay đổi hoạt động gen trong tế bào, hiệu quả lâm sàng thường chỉ thấy rõ sau vài giờ. Chính vì độ trễ đó mà các hướng dẫn điều trị đều nhấn mạnh: cho corticoid toàn thân càng sớm càng tốt trong cơn hen nặng, thường ngay trong giờ đầu tiên tại phòng cấp cứu, thay vì “chờ xem thuốc giãn phế quản có đủ không”. Corticoid sớm giúp giảm nhu cầu nhập viện và giảm nguy cơ tái phát trong những ngày sau. Ai muốn hiểu sâu hơn về cách glucocorticoid điều hòa tế bào viêm trong đường thở có thể đọc bài cơ chế prednisolone trong điều trị hen suyễn.

Uống hay tiêm tĩnh mạch?

Nhiều người nghĩ thuốc tiêm luôn mạnh và nhanh hơn thuốc uống. Với corticoid trong cơn hen, điều này không hoàn toàn đúng. Prednisolone và prednison được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa, nên ở người bệnh tỉnh táo, nuốt được và không nôn, đường uống thường cho hiệu quả tương đương đường tĩnh mạch.

Khi bác sĩ ưu tiên đường uống

  • Người bệnh tỉnh, hợp tác, không nôn ói.
  • Không có vấn đề hấp thu đường ruột.
  • Chuẩn bị chuyển sang đợt uống ngắn ngày sau khi ổn định.

Khi bác sĩ chọn đường tĩnh mạch

  • Người bệnh khó thở đến mức không nuốt được, nôn nhiều.
  • Rối loạn ý thức, đang hoặc sắp phải hỗ trợ thông khí.
  • Cần đường truyền cho nhiều thuốc khác cùng lúc trong hồi sức.

Các thuốc tĩnh mạch thường dùng là methylprednisolone hoặc hydrocortison. Hai nhóm này khác prednisolone về hiệu lực và thời gian tác dụng; bạn có thể xem thêm phần so sánh prednisolone và methylprednisolone. Liều lượng cụ thể được tính theo cân nặng, tuổi và mức độ nặng, do bác sĩ cấp cứu quyết định.

Corticoid dạng hít có thay được corticoid toàn thân trong cơn nặng không?

Corticoid dạng hít là nền tảng kiểm soát hen lâu dài, nhưng trong cơn nặng, luồng khí quá yếu khiến thuốc hít khó đến được phế quản nhỏ, và lượng thuốc cũng không đủ để xử lý phản ứng viêm lan rộng. Vì vậy corticoid hít không thay thế corticoid toàn thân trong cấp cứu. Sau khi ổn định, bác sĩ sẽ bảo đảm người bệnh tiếp tục hoặc bắt đầu dùng corticoid hít đều đặn để phòng cơn tái phát.

Theo dõi tác dụng phụ trong bệnh viện

Một đợt corticoid toàn thân ngắn ngày nhìn chung an toàn, nhưng nhân viên y tế vẫn theo dõi một số vấn đề:

  • Đường huyết tăng, đặc biệt ở người đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường.
  • Hạ kali máu, có thể nặng thêm khi dùng nhiều thuốc cường beta2 cùng lúc.
  • Rối loạn giấc ngủ, kích thích, thay đổi tâm trạng ở một số người.
  • Tăng huyết áp, giữ nước ở người có bệnh tim mạch.

Người bệnh nên chủ động báo cho bác sĩ nếu có tiền sử đái tháo đường, loét dạ dày, lao cũ, bệnh tâm thần hay đang dùng thuốc chống đông, vì những thông tin này ảnh hưởng đến cách theo dõi.

Sau khi rời phòng cấp cứu

Phần lớn người bệnh được xuất viện kèm một đợt corticoid uống ngắn ngày và hẹn tái khám. Đợt uống này rất quan trọng: nó tiếp tục kiểm soát phản ứng viêm còn âm ỉ trong đường thở. Uống đủ ngày theo đơn, không tự bỏ dở khi thấy dễ thở. Cách dùng đợt prednisolone ngắn tại nhà, có cần giảm liều dần hay không và những lưu ý về tuân thủ được trình bày trong bài sử dụng prednisolone cho bệnh nhân hen suyễn cấp tính.

Một cơn hen nặng là lời cảnh báo rằng bệnh chưa được kiểm soát tốt. Lần tái khám là dịp để bác sĩ xem lại kỹ thuật dùng bình xịt, thuốc dự phòng, yếu tố khởi phát (khói thuốc, dị ứng nguyên, nhiễm virus, thuốc như aspirin hay thuốc chẹn beta) và cập nhật kế hoạch hành động hen bằng văn bản. Đây là cách hiệu quả nhất để lần cấp cứu tiếp theo không xảy ra.

Điểm mấu chốt: trong cơn hen nặng, oxy và thuốc giãn phế quản mở đường thở trong vài phút; corticoid toàn thân phải được cho sớm để kiểm soát viêm trong những giờ và ngày tiếp theo. Không thuốc nào trong số này thay thế việc đến cơ sở cấp cứu kịp thời.

Câu hỏi thường gặp

Có nên tự uống prednisolone ở nhà khi lên cơn hen nặng để khỏi đi viện?

Không nên. Corticoid uống cần vài giờ mới có tác dụng, không cắt được cơn khó thở cấp. Cơn hen nặng cần oxy, thuốc giãn phế quản liều cao và theo dõi tại cơ sở y tế. Chỉ dùng corticoid ở nhà khi bác sĩ đã ghi rõ trong kế hoạch hành động hen của bạn.

Tiêm corticoid trong cơn hen có tốt hơn uống không?

Ở người bệnh tỉnh táo, nuốt được và không nôn, đường uống thường hiệu quả tương đương đường tĩnh mạch. Bác sĩ chọn đường tiêm khi người bệnh không thể uống hoặc đang trong tình trạng hồi sức.

Trẻ em lên cơn hen nặng có được dùng corticoid không?

Có, corticoid toàn thân cũng là một phần xử trí cơn hen nặng ở trẻ em. Liều được tính theo cân nặng và do bác sĩ nhi quyết định. Phụ huynh không tự cho trẻ uống thuốc của người lớn.

Sau một cơn hen nặng phải cấp cứu, bao lâu nên tái khám?

Thông thường bác sĩ hẹn tái khám trong vòng vài ngày đến một tuần sau xuất viện. Nếu khó thở trở lại, phải dùng thuốc cắt cơn liên tục hoặc thức giấc ban đêm vì khó thở, cần quay lại cơ sở y tế sớm hơn hẹn.

Bài liên quan