Hội chứng thận hư ở trẻ em và vai trò của Corticoid
Hội chứng thận hư ở trẻ em là tình trạng thận để lọt quá nhiều đạm (protein) ra nước tiểu, khiến trẻ phù, thường bắt đầu ở mi mắt. Ở phần lớn trẻ nhỏ, bệnh đáp ứng tốt với corticoid đường uống như prednisolone, và đây là thuốc điều trị chính của đợt đầu. Bài viết này dành cho cha mẹ: cách nhận ra dấu hiệu sớm, hiểu vì sao bác sĩ kê corticoid, chuyện tái phát, và cách chăm con trong suốt thời gian dùng thuốc.
Những dấu hiệu khiến cha mẹ nên nghĩ đến thận hư
Nhiều gia đình kể lại rằng lúc đầu họ tưởng con bị dị ứng hoặc ngủ dậy bị sưng mắt. Phù trong thận hư có vài đặc điểm dễ nhận ra nếu để ý:
- Phù mi mắt buổi sáng, hai bên, mềm, ấn vào lõm. Trong ngày phù có thể giảm ở mặt nhưng lan xuống chân, mu bàn chân.
- Nước tiểu nhiều bọt, bọt lâu tan như bọt xà phòng, do có nhiều đạm.
- Tăng cân nhanh trong vài ngày dù trẻ ăn không nhiều hơn, quần áo, giày dép chật hơn.
- Bụng to dần, ở bé trai có thể phù bìu; một số trẻ đi tiểu ít đi.
- Trẻ mệt, biếng ăn, đôi khi đau bụng.
Những dấu hiệu này không tự khẳng định là thận hư, nhưng là lý do chính đáng để đưa trẻ đi khám nhi hoặc thận nhi. Bác sĩ sẽ cho xét nghiệm nước tiểu tìm đạm, xét nghiệm máu đo albumin và mỡ máu. Chẩn đoán dựa trên sự kết hợp giữa đạm niệu nhiều, albumin máu thấp và phù.
Vì sao thận của trẻ lại “rò” đạm?
Thận có hàng triệu đơn vị lọc nhỏ gọi là cầu thận. Bình thường, màng lọc giữ lại các phân tử lớn như albumin trong máu. Ở trẻ bị thận hư, màng lọc này bị tổn thương về chức năng, cho đạm đi qua. Ở trẻ nhỏ, dạng thường gặp nhất là bệnh cầu thận thay đổi tối thiểu: dưới kính hiển vi thường gần như bình thường, nhưng màng lọc vẫn hoạt động sai. Cơ chế được cho là có liên quan đến hệ miễn dịch, và đó là lý do thuốc tác động lên miễn dịch như corticoid có hiệu quả.
Vì đặc điểm này, trẻ trong độ tuổi điển hình, có biểu hiện điển hình thường được điều trị corticoid ngay mà không cần sinh thiết thận. Sinh thiết chỉ được cân nhắc khi trẻ có những điểm bất thường, chẳng hạn khởi bệnh ở tuổi quá nhỏ hoặc lớn hơn, có tiểu máu đại thể, tăng huyết áp, suy giảm chức năng thận, hoặc không đáp ứng với corticoid.
Corticoid làm gì trong đợt điều trị đầu tiên
Prednisolone hoặc prednisone giúp làm dịu phản ứng miễn dịch đang làm hỏng màng lọc. Khi thuốc phát huy tác dụng, lượng đạm trong nước tiểu giảm dần rồi hết, trẻ đi tiểu nhiều hơn và phù rút. Bác sĩ gọi tình trạng này là lui bệnh.
Liệu trình thường gồm một giai đoạn liều tấn công hằng ngày, sau đó chuyển sang dùng cách ngày và giảm dần trong vài tuần đến vài tháng. Liều cụ thể được tính theo cân nặng hoặc diện tích da của trẻ và do bác sĩ quyết định; cha mẹ không nên tự điều chỉnh. Thông tin chung về cách tính liều có trong bài liều dùng prednisolone cho người lớn và trẻ em, nhưng đơn thuốc của con bạn mới là căn cứ.
Thận hư nhạy cảm steroid và kháng steroid
Dựa vào phản ứng của trẻ trong đợt đầu, bác sĩ phân loại:
| Nhóm | Ý nghĩa | Hướng xử trí thường gặp |
|---|---|---|
| Nhạy cảm steroid | Hết đạm niệu trong thời gian dùng corticoid liều tấn công | Hoàn tất liệu trình, giảm liều, theo dõi tái phát |
| Kháng steroid | Vẫn còn đạm niệu dù đã dùng đủ thời gian | Thường cần sinh thiết thận và thuốc khác, theo dõi chuyên khoa thận nhi |
Đa số trẻ nhỏ thuộc nhóm nhạy cảm steroid, và đây là nhóm có tiên lượng thận tốt về lâu dài.
Tái phát: chuyện thường gặp, không phải thất bại
Nhiều trẻ đã lui bệnh vẫn có thể tái phát, nghĩa là đạm lại xuất hiện nhiều trong nước tiểu, đôi khi kèm phù trở lại. Tái phát hay xảy ra sau một đợt cảm, sốt, viêm họng hoặc nhiễm trùng khác. Cha mẹ thường lo rằng mình đã chăm sai, nhưng tái phát là một phần diễn tiến tự nhiên của bệnh.
Bác sĩ phân biệt các kiểu:
- Tái phát không thường xuyên: thỉnh thoảng mới tái phát, thường lại đáp ứng với một đợt corticoid.
- Tái phát thường xuyên: tái phát nhiều lần trong một khoảng thời gian ngắn.
- Phụ thuộc steroid: bệnh quay lại ngay khi giảm liều hoặc vừa ngừng thuốc.
Với hai nhóm sau, việc dùng corticoid lặp đi lặp lại có thể gây tác dụng phụ đáng kể. Bác sĩ có thể cân nhắc các thuốc “tiết kiệm steroid” như levamisole, cyclophosphamide, thuốc ức chế calcineurin, mycophenolate hoặc rituximab, tùy từng trẻ.
Theo dõi đạm niệu bằng que thử tại nhà
Que thử nước tiểu là công cụ rất hữu ích cho gia đình có con bị thận hư. Nhiều bác sĩ hướng dẫn cha mẹ thử nước tiểu đầu tiên buổi sáng của trẻ, đặc biệt trong giai đoạn giảm liều, khi trẻ đang ốm, hoặc định kỳ theo lịch.
- Hứng nước tiểu buổi sáng vào cốc sạch, khô.
- Nhúng que vào nước tiểu đúng thời gian ghi trên hộp, gạt bớt nước tiểu thừa.
- Đọc kết quả ô protein sau đúng số giây quy định, so với bảng màu (âm tính, vết, 1+, 2+, 3+...).
- Ghi vào sổ theo dõi: ngày, kết quả, cân nặng, thuốc đang dùng, có sốt hay cảm không.
Bác sĩ thường dặn liên hệ khi que thử dương tính mức cao liên tiếp vài ngày, vì đó có thể là dấu hiệu tái phát. Cha mẹ không nên tự cho trẻ uống lại corticoid dù còn thuốc cũ ở nhà; hãy gọi bác sĩ hoặc mang sổ theo dõi đi khám. Bảo quản que thử nơi khô ráo, đậy kín, kiểm tra hạn dùng.
Chăm con trong thời gian dùng corticoid
Corticoid giúp kiểm soát bệnh nhưng cũng kèm theo những thay đổi mà cha mẹ nên chuẩn bị tâm lý.
Ăn uống
Khi trẻ đang phù, bác sĩ thường khuyên ăn nhạt hơn bình thường để hạn chế giữ nước. Corticoid làm trẻ thèm ăn, dễ tăng cân, vì vậy nên ưu tiên rau, trái cây, đạm vừa đủ, hạn chế đồ ăn vặt mặn và nhiều đường. Lý do của việc giảm muối được giải thích kỹ trong bài tại sao cần ăn nhạt khi dùng prednisolone.
Thay đổi ngoại hình và tâm trạng
Trẻ có thể mặt tròn hơn, tăng cân, hay cáu gắt, khó ngủ. Phần lớn các thay đổi này giảm dần khi liều được hạ. Nói chuyện với con, và với thầy cô nếu cần, giúp trẻ đỡ tự ti.
Phòng nhiễm trùng
Trẻ bị thận hư và đang dùng corticoid dễ nhiễm trùng hơn. Rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc người đang ốm, hỏi bác sĩ về lịch tiêm chủng. Lưu ý: trong lúc dùng corticoid liều cao, một số vắc xin sống có thể phải hoãn, nên đưa sổ tiêm chủng cho bác sĩ xem. Nếu trẻ tiếp xúc với người bị thủy đậu hoặc sởi, báo ngay cho bác sĩ.
Uống thuốc đều, không tự ngừng
Cho trẻ uống thuốc vào buổi sáng, sau ăn, theo đúng lịch. Ngừng đột ngột sau một thời gian dùng kéo dài có thể nguy hiểm. Nếu trẻ nôn ngay sau khi uống thuốc, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho uống lại.
Về lâu dài, bác sĩ cũng sẽ theo dõi chiều cao, huyết áp, mắt và xương nếu trẻ phải dùng corticoid nhiều đợt. Cha mẹ muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bài về nguy cơ chậm phát triển khi trẻ dùng prednisolone dài ngày.
Khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Thận hư có một số biến chứng cần xử trí sớm. Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu có:
- Sốt kèm đau bụng nhiều, bụng chướng, nôn: có thể là viêm phúc mạc, một biến chứng nhiễm trùng đáng lo ở trẻ thận hư.
- Trẻ lừ đừ, chóng mặt, tay chân lạnh, tiểu rất ít: có thể thiếu dịch trong lòng mạch dù bên ngoài vẫn phù.
- Sưng đau một bên chân, khó thở, đau ngực, đau đầu dữ dội: cần loại trừ huyết khối.
- Phù tăng nhanh, khó thở khi nằm.
- Sốt cao, ho, dấu hiệu nhiễm trùng nặng khi đang dùng corticoid.
Nhìn về đường dài
Phần lớn trẻ bị thận hư nhạy cảm steroid có chức năng thận được bảo tồn tốt, và nhiều trẻ ít tái phát dần khi lớn lên. Điều quan trọng là gia đình hợp tác với bác sĩ: tái khám đúng hẹn, dùng que thử đều đặn, ghi chép cẩn thận và hỏi ngay khi có điều bất thường. Corticoid là công cụ hiệu quả, và khi được dùng đúng cách dưới sự theo dõi, nó giúp đa số trẻ có cuộc sống gần như bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị thận hư có được đi học khi đang uống corticoid không?
Thường là có, khi trẻ hết phù và đủ khỏe. Cha mẹ nên báo cho nhà trường biết trẻ đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, đề nghị thông báo khi lớp có ca thủy đậu hoặc sởi, và hỏi bác sĩ nếu đang trong đợt liều cao.
Que thử nước tiểu tại nhà có thay được xét nghiệm ở bệnh viện không?
Không hoàn toàn. Que thử giúp phát hiện sớm tái phát và theo dõi xu hướng, còn xét nghiệm tại bệnh viện cho kết quả định lượng và đánh giá thêm chức năng thận. Hai cách bổ sung cho nhau.
Thận hư ở trẻ có di truyền không?
Dạng thường gặp ở trẻ nhỏ, đáp ứng corticoid, thường không phải bệnh di truyền. Một số thể hiếm, đặc biệt khởi phát rất sớm hoặc kháng steroid, có thể liên quan gen; bác sĩ sẽ tư vấn xét nghiệm khi cần.
Trẻ đang dùng corticoid có được tiêm vắc xin không?
Vắc xin bất hoạt thường vẫn tiêm được. Vắc xin sống như sởi, thủy đậu thường phải hoãn khi trẻ dùng corticoid liều cao. Hãy mang sổ tiêm chủng để bác sĩ thận nhi quyết định thời điểm phù hợp.
Bài liên quan

Mề đay do lạnh: nổi sẩn ngứa khi trời rét, xử trí thế nào
Nổi sẩn ngứa, sưng đỏ sau khi chạm nước lạnh hay gặp gió rét có thể là mề đay do lạnh. Cách nhận biết, nguy cơ khi bơi nước lạnh và vai trò của corticoid.

Ngón tay trắng bệch khi lạnh: dấu hiệu Raynaud và bệnh tự miễn
Ngón tay chuyển trắng, tím rồi đỏ khi gặp lạnh là hiện tượng Raynaud. Phân biệt dạng lành tính với dạng liên quan lupus, xơ cứng bì và khi nào nên đi khám.

Những bài tập vận động tốt cho người bị bệnh viêm xương khớp
Gợi ý các nhóm bài tập biên độ, tăng sức cơ, aerobic nhẹ, bơi và đi bộ cho người viêm khớp, kèm nguyên tắc an toàn khi đang đợt viêm hoặc dùng corticoid lâu.

Bệnh Lupus ban đỏ hệ thống: Những kiến thức cần biết
Lupus ban đỏ hệ thống ảnh hưởng cơ quan nào, chẩn đoán bằng ANA, anti-dsDNA ra sao, vì sao hydroxychloroquine là nền tảng và lưu ý gì khi mang thai.