Tìm hiểu về viêm động mạch thái dương và cách kiểm soát
Viêm động mạch thái dương, nay thường gọi là viêm động mạch tế bào khổng lồ, là bệnh viêm các động mạch lớn và vừa, hay gặp nhất ở người trên 50 tuổi. Dấu hiệu điển hình là đau đầu mới xuất hiện vùng thái dương, da đầu đau khi chải tóc, mỏi hàm khi nhai và có thể kèm rối loạn thị lực. Đây là bệnh cần xử trí khẩn vì có nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn; corticoid như prednisolone được dùng sớm để kiểm soát viêm và bảo vệ mắt.
Bệnh xảy ra như thế nào
Trong bệnh này, thành động mạch bị thâm nhiễm tế bào viêm, trong đó có những tế bào khổng lồ đặc trưng. Thành mạch dày lên, lòng mạch hẹp lại, làm giảm lưu lượng máu tới các vùng do động mạch đó nuôi. Động mạch thái dương nông ở hai bên đầu thường bị ảnh hưởng, nhưng bệnh có thể liên quan các nhánh của động mạch cảnh, động mạch nuôi mắt, thậm chí động mạch chủ và các nhánh lớn.
Nguyên nhân chưa rõ hoàn toàn, có liên quan đến tuổi, yếu tố di truyền và phản ứng miễn dịch. Bệnh hầu như không gặp ở người dưới 50 tuổi, và nữ giới hay gặp hơn nam giới.
Các dấu hiệu cần nhận biết
Triệu chứng tại đầu mặt
- Đau đầu mới hoặc khác hẳn kiểu đau đầu trước đây, thường ở thái dương, có thể một hoặc hai bên.
- Da đầu nhạy cảm: đau khi chải tóc, đội mũ, gối đầu.
- Đau hàm khi nhai (đau cách hồi cơ hàm): nhai một lúc thấy mỏi đau hàm, nghỉ thì đỡ. Đây là dấu hiệu khá đặc hiệu.
- Động mạch thái dương có thể sờ thấy cứng, nổi, đau, mạch đập yếu.
Triệu chứng về mắt
Nhìn mờ, nhìn đôi, mất thị lực thoáng qua một bên mắt như có màn che, là những dấu hiệu báo động. Mất thị lực do bệnh có thể xảy ra đột ngột và thường không hồi phục, có thể ảnh hưởng mắt còn lại nếu không được điều trị.
Triệu chứng toàn thân
Mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân, chán ăn. Nhiều người bệnh có kèm đau đa cơ dạng thấp: đau và cứng vùng vai, cổ, hông, nặng vào buổi sáng.
Vì sao đây là tình huống cần khám gấp
Người trên 50 tuổi có đau đầu mới vùng thái dương kèm đau hàm khi nhai, da đầu đau hoặc bất kỳ rối loạn thị lực nào cần được khám trong ngày. Nếu đã có giảm thị lực, hãy đến cơ sở cấp cứu ngay. Trong thực hành, khi nghi ngờ cao, bác sĩ thường bắt đầu corticoid sớm, không đợi đủ kết quả sinh thiết, vì mục tiêu hàng đầu là bảo vệ thị lực.
Chẩn đoán
- Xét nghiệm máu: tốc độ máu lắng và CRP thường tăng cao, có thể kèm thiếu máu nhẹ.
- Siêu âm động mạch thái dương: có thể thấy thành mạch dày dạng "quầng" quanh lòng mạch.
- Sinh thiết động mạch thái dương: giúp xác định chẩn đoán; vẫn có giá trị trong khoảng thời gian ngắn sau khi bắt đầu corticoid.
- Chẩn đoán hình ảnh mạch máu lớn như CT, MRI hoặc PET khi nghi tổn thương động mạch chủ.
Vai trò của prednisolone trong kiểm soát bệnh
Corticoid là điều trị nền tảng của viêm động mạch tế bào khổng lồ. Đáp ứng thường nhanh: đau đầu, đau hàm và triệu chứng toàn thân giảm rõ trong vài ngày. Trường hợp đã có triệu chứng thị lực, bác sĩ có thể dùng corticoid liều cao đường tĩnh mạch ở bệnh viện trước khi chuyển sang đường uống.
Sau giai đoạn tấn công, liều được giảm dần trong nhiều tháng, thường kéo dài một đến hai năm hoặc hơn. Trong quá trình giảm liều, bệnh có thể tái phát, biểu hiện bằng đau đầu trở lại, đau vai hông hoặc chỉ số viêm tăng. Khi đó bác sĩ sẽ điều chỉnh.
Để giảm tổng lượng corticoid, một số thuốc tiết kiệm steroid đã được sử dụng, như tocilizumab (thuốc sinh học ức chế IL-6) hoặc methotrexate, tùy tình trạng và chỉ định chuyên khoa. Người bệnh nên hỏi bác sĩ về lựa chọn phù hợp với mình.
Sống chung với điều trị kéo dài
Vì người bệnh thường lớn tuổi và phải dùng corticoid nhiều tháng, phòng ngừa tác dụng phụ đặc biệt quan trọng:
| Vấn đề | Biện pháp |
|---|---|
| Loãng xương | Đánh giá mật độ xương, canxi, vitamin D, thuốc bảo vệ xương khi cần |
| Tăng đường huyết | Kiểm tra đường huyết định kỳ, điều chỉnh ăn uống |
| Tăng huyết áp | Đo huyết áp thường xuyên, ăn nhạt |
| Nhiễm trùng | Tiêm chủng phù hợp theo tư vấn, đi khám khi sốt |
| Đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp | Khám mắt định kỳ |
| Yếu cơ, té ngã | Tập luyện nhẹ nhàng, phòng té ngã trong nhà |
Người bệnh có thể xem thêm danh sách theo dõi trong bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị prednisolone lâu dài và bài nguy cơ loãng xương và đái tháo đường khi dùng corticoid.
Những điều người bệnh và gia đình nên nhớ
- Không tự ý giảm liều hay ngưng corticoid, kể cả khi thấy khỏe. Việc giảm phải theo lịch bác sĩ, vừa tránh tái phát vừa tránh suy tuyến thượng thận. Xem thêm hướng dẫn giảm liều prednisolone an toàn.
- Ghi lại triệu chứng tái phát: đau đầu, đau hàm, đau vai hông, mệt mỏi.
- Bất kỳ thay đổi thị lực nào cũng cần đi khám ngay.
- Báo cho mọi bác sĩ khác rằng bạn đang dùng corticoid lâu dài.
- Tái khám đúng hẹn, làm xét nghiệm theo chỉ định.
Viêm động mạch thái dương là bệnh có thể kiểm soát tốt khi được phát hiện sớm. Phần lớn người bệnh đạt được giai đoạn lui bệnh và có thể ngưng thuốc sau thời gian điều trị, dù một số cần theo dõi lâu dài hơn. Nhận ra dấu hiệu sớm chính là cách bảo vệ thị lực hiệu quả nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người dưới 50 tuổi có bị viêm động mạch thái dương không?
Rất hiếm. Viêm động mạch tế bào khổng lồ gần như chỉ gặp ở người từ 50 tuổi trở lên. Người trẻ đau đầu vùng thái dương thường do nguyên nhân khác, nhưng vẫn nên khám nếu đau đầu bất thường.
Viêm động mạch thái dương có liên quan đau đa cơ dạng thấp không?
Có. Hai bệnh hay đi kèm nhau. Người bị đau đa cơ dạng thấp nên lưu ý các dấu hiệu như đau đầu mới, đau hàm khi nhai hoặc rối loạn thị lực và báo bác sĩ ngay.
Phải dùng prednisolone bao lâu khi bị viêm động mạch thái dương?
Thường kéo dài nhiều tháng đến một vài năm, với liều được giảm dần. Thời gian cụ thể tùy đáp ứng và việc có tái phát hay không, nên cần theo dõi đều đặn với bác sĩ chuyên khoa.
Mất thị lực do bệnh này có hồi phục không?
Mất thị lực đã xảy ra thường khó hồi phục. Vì vậy mục tiêu điều trị là ngăn ngừa mất thị lực bằng cách khám và dùng thuốc sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ.
Bài liên quan

Mề đay do lạnh: nổi sẩn ngứa khi trời rét, xử trí thế nào
Nổi sẩn ngứa, sưng đỏ sau khi chạm nước lạnh hay gặp gió rét có thể là mề đay do lạnh. Cách nhận biết, nguy cơ khi bơi nước lạnh và vai trò của corticoid.

Ngón tay trắng bệch khi lạnh: dấu hiệu Raynaud và bệnh tự miễn
Ngón tay chuyển trắng, tím rồi đỏ khi gặp lạnh là hiện tượng Raynaud. Phân biệt dạng lành tính với dạng liên quan lupus, xơ cứng bì và khi nào nên đi khám.

Những bài tập vận động tốt cho người bị bệnh viêm xương khớp
Gợi ý các nhóm bài tập biên độ, tăng sức cơ, aerobic nhẹ, bơi và đi bộ cho người viêm khớp, kèm nguyên tắc an toàn khi đang đợt viêm hoặc dùng corticoid lâu.

Bệnh Lupus ban đỏ hệ thống: Những kiến thức cần biết
Lupus ban đỏ hệ thống ảnh hưởng cơ quan nào, chẩn đoán bằng ANA, anti-dsDNA ra sao, vì sao hydroxychloroquine là nền tảng và lưu ý gì khi mang thai.