Viêm loét đại tràng: Nguyên nhân và cách điều trị hiệu quả
Viêm loét đại tràng là bệnh viêm mạn tính của lớp niêm mạc đại tràng và trực tràng, gây tiêu chảy ra máu, đau quặn bụng và mót rặn, diễn tiến thành từng đợt. Bệnh chưa có thuốc chữa khỏi hẳn, nhưng phần lớn người bệnh kiểm soát tốt nhờ các nhóm thuốc 5-ASA, corticoid, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc sinh học; một số ít cần phẫu thuật. Bài viết giúp bạn hiểu bệnh từ nguyên nhân đến các lựa chọn điều trị và cách tự chăm sóc.
Không phải “viêm đại tràng” thông thường
Ở Việt Nam, cụm từ “viêm đại tràng” hay được dùng rất rộng, kể cả cho hội chứng ruột kích thích hay rối loạn tiêu hóa do ăn uống. Viêm loét đại tràng (ulcerative colitis) là một bệnh cụ thể, thuộc nhóm bệnh viêm ruột mạn tính, được chẩn đoán bằng nội soi và sinh thiết. Đặc điểm của nó:
- Viêm luôn bắt đầu ở trực tràng và lan liên tục lên trên, có thể chỉ ở trực tràng hoặc lan đến toàn bộ đại tràng.
- Viêm giới hạn ở lớp niêm mạc, không xuyên thành.
- Không ảnh hưởng ruột non (trừ trường hợp đặc biệt).
Phân biệt với bệnh Crohn
| Đặc điểm | Viêm loét đại tràng | Bệnh Crohn |
|---|---|---|
| Vị trí | Đại tràng và trực tràng | Bất kỳ đâu từ miệng đến hậu môn |
| Kiểu tổn thương | Liên tục từ trực tràng | Từng đoạn, xen kẽ vùng lành |
| Độ sâu | Niêm mạc | Xuyên thành, dễ gây rò, hẹp |
| Triệu chứng nổi bật | Tiêu chảy ra máu, mót rặn | Đau bụng, sụt cân, tiêu chảy |
| Phẫu thuật | Cắt đại tràng có thể giải quyết bệnh ở ruột | Không chữa khỏi, bệnh có thể tái phát chỗ khác |
Vai trò cụ thể của corticoid trong Crohn được trình bày riêng tại bài prednisolone trong phác đồ điều trị bệnh Crohn.
Vì sao bị viêm loét đại tràng
Nguyên nhân chưa được hiểu đầy đủ. Các nhà khoa học cho rằng bệnh là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại:
- Hệ miễn dịch phản ứng quá mức với vi khuẩn bình thường trong ruột.
- Yếu tố di truyền: có người thân mắc bệnh viêm ruột làm tăng nguy cơ.
- Hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng.
- Môi trường và lối sống: chế độ ăn kiểu phương Tây, dùng kháng sinh, đô thị hóa được cho là có liên quan.
Bệnh không do căng thẳng hay ăn uống gây ra, dù hai yếu tố này có thể làm triệu chứng nặng lên. Bệnh cũng không lây.
Triệu chứng và mức độ
- Tiêu chảy, phân lẫn máu hoặc nhầy.
- Mót rặn, cảm giác đi chưa hết, đi ngoài gấp.
- Đau quặn bụng, thường bụng dưới bên trái.
- Mệt, thiếu máu, sụt cân khi bệnh kéo dài.
- Biểu hiện ngoài ruột: đau khớp, đỏ mắt, tổn thương da, bệnh gan mật.
Bác sĩ đánh giá mức độ dựa trên số lần đi ngoài, lượng máu, tình trạng toàn thân, xét nghiệm (thiếu máu, viêm) và hình ảnh nội soi. Mức độ và phạm vi tổn thương quyết định chọn thuốc nào và dùng đường nào.
Các bậc điều trị bằng thuốc
5-ASA (mesalazine): nền tảng cho thể nhẹ đến trung bình
Mesalazine và các thuốc cùng nhóm làm giảm viêm tại chỗ ở niêm mạc. Thuốc có dạng uống, dạng đặt hậu môn và thụt. Với viêm chỉ ở trực tràng, dạng đặt thường rất hiệu quả. 5-ASA vừa giúp tạo lui bệnh vừa duy trì lui bệnh lâu dài ở nhiều người, và được dung nạp tương đối tốt.
Corticoid: dập đợt bùng phát
Khi 5-ASA không đủ hoặc bệnh ở mức trung bình đến nặng, bác sĩ dùng corticoid, có thể là budesonide dạng giải phóng tại đại tràng, prednisolone uống, hoặc corticoid truyền tĩnh mạch nếu nặng. Giống như với Crohn, corticoid dùng để tạo lui bệnh chứ không dùng để duy trì; liều được giảm dần theo chỉ định. Người phải dùng corticoid nhiều đợt hoặc không giảm được liều cần chuyển sang thuốc mạnh hơn. Các nguy cơ của việc dùng kéo dài được tổng hợp trong bài tác dụng phụ của prednisolone trên hệ tiêu hóa và các bài liên quan.
Thuốc ức chế miễn dịch, sinh học và phân tử nhỏ
- Thiopurine (azathioprine) để duy trì ở người phụ thuộc steroid.
- Thuốc sinh học: kháng TNF (infliximab, adalimumab, golimumab), vedolizumab, các thuốc nhắm interleukin.
- Thuốc phân tử nhỏ: thuốc ức chế JAK, thuốc điều biến thụ thể S1P.
Các thuốc này cần tầm soát lao, viêm gan B trước khi dùng và theo dõi định kỳ.
Khi nào cần phẫu thuật
Phẫu thuật cắt đại tràng có thể được đặt ra khi:
- Đợt viêm nặng không đáp ứng với corticoid truyền và thuốc cứu vãn.
- Có biến chứng như giãn đại tràng nhiễm độc, thủng, chảy máu ồ ạt.
- Phát hiện loạn sản hoặc ung thư.
- Bệnh kéo dài, ảnh hưởng nặng chất lượng sống dù đã điều trị nội khoa.
Sau cắt đại tràng, nhiều người được làm túi chứa hồi tràng nối hậu môn để đi ngoài theo đường tự nhiên. Đây là quyết định lớn, cần trao đổi kỹ với bác sĩ tiêu hóa và phẫu thuật viên.
Ăn uống thế nào cho phù hợp
Không có chế độ ăn chữa được viêm loét đại tràng, nhưng ăn uống hợp lý giúp giảm triệu chứng và tránh suy dinh dưỡng:
- Trong đợt bùng phát: ăn mềm, chia nhiều bữa nhỏ, có thể tạm giảm chất xơ thô, đồ cay, rượu bia, cà phê nếu thấy làm nặng.
- Uống đủ nước, nhất là khi tiêu chảy.
- Giai đoạn ổn định: ăn đa dạng, đủ rau quả, cá, đạm nạc; không kiêng khem quá mức.
- Ghi nhật ký ăn uống để tự nhận ra thực phẩm gây khó chịu riêng cho mình.
- Bổ sung sắt, vitamin D, canxi khi bác sĩ phát hiện thiếu.
Theo dõi lâu dài và tầm soát ung thư
Người bị viêm loét đại tràng lan rộng nhiều năm có nguy cơ ung thư đại trực tràng cao hơn người bình thường. Vì vậy bác sĩ sẽ hẹn nội soi giám sát định kỳ sau một số năm mắc bệnh. Duy trì lui bệnh tốt cũng giúp giảm nguy cơ này. Tiêm phòng đầy đủ, nhất là khi dùng thuốc ức chế miễn dịch, và chăm sóc sức khỏe xương cũng là một phần của theo dõi lâu dài.
Dấu hiệu bệnh nặng cần nhập viện
- Đi ngoài ra máu rất nhiều lần trong ngày.
- Sốt, nhịp tim nhanh, chóng mặt, mệt lả.
- Bụng chướng căng, đau nhiều, giảm số lần đi ngoài đột ngột kèm bụng chướng (nghi giãn đại tràng nhiễm độc).
- Dấu hiệu mất nước: khát nhiều, tiểu ít, môi khô.
Với chẩn đoán sớm, điều trị đúng bậc và theo dõi đều đặn, phần lớn người bị viêm loét đại tràng có thể học tập, làm việc, sinh con và sống trọn vẹn. Đừng tự điều trị bằng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh kéo dài khi có tiêu chảy ra máu; hãy đi khám để được chẩn đoán đúng. Người bệnh cũng có thể tham khảo thêm bài theo dõi sức khỏe định kỳ khi điều trị prednisolone nếu đang dùng corticoid.
Câu hỏi thường gặp
Viêm loét đại tràng có tự khỏi không?
Bệnh có thể có giai đoạn lui bệnh tự nhiên, nhưng thường tái phát nếu không điều trị duy trì. Bỏ thuốc khi thấy đỡ là lý do hay gặp khiến bệnh bùng phát trở lại.
Người bị viêm loét đại tràng có nên uống men vi sinh?
Men vi sinh không thay thế được thuốc điều trị chính. Một số chế phẩm có thể giúp trong vài tình huống cụ thể, nhưng hiệu quả khác nhau. Hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng, đặc biệt khi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Nội soi đại tràng có cần làm thường xuyên không?
Nội soi dùng để chẩn đoán, đánh giá đáp ứng khi cần và giám sát ung thư sau nhiều năm mắc bệnh. Tần suất tùy phạm vi bệnh, thời gian mắc và yếu tố nguy cơ, do bác sĩ tiêu hóa đề xuất.
Phụ nữ bị viêm loét đại tràng có mang thai được không?
Có. Nên mang thai khi bệnh đang ổn định và trao đổi trước với bác sĩ để điều chỉnh thuốc. Nhiều thuốc điều trị vẫn được tiếp tục trong thai kỳ, nhưng một số thuốc như methotrexate phải ngưng trước.
Bài liên quan

Mề đay do lạnh: nổi sẩn ngứa khi trời rét, xử trí thế nào
Nổi sẩn ngứa, sưng đỏ sau khi chạm nước lạnh hay gặp gió rét có thể là mề đay do lạnh. Cách nhận biết, nguy cơ khi bơi nước lạnh và vai trò của corticoid.

Ngón tay trắng bệch khi lạnh: dấu hiệu Raynaud và bệnh tự miễn
Ngón tay chuyển trắng, tím rồi đỏ khi gặp lạnh là hiện tượng Raynaud. Phân biệt dạng lành tính với dạng liên quan lupus, xơ cứng bì và khi nào nên đi khám.

Những bài tập vận động tốt cho người bị bệnh viêm xương khớp
Gợi ý các nhóm bài tập biên độ, tăng sức cơ, aerobic nhẹ, bơi và đi bộ cho người viêm khớp, kèm nguyên tắc an toàn khi đang đợt viêm hoặc dùng corticoid lâu.

Bệnh Lupus ban đỏ hệ thống: Những kiến thức cần biết
Lupus ban đỏ hệ thống ảnh hưởng cơ quan nào, chẩn đoán bằng ANA, anti-dsDNA ra sao, vì sao hydroxychloroquine là nền tảng và lưu ý gì khi mang thai.